Het ‘onomkeerbare instorten’ van de gletsjers in Antarctica is vorige week overal ter wereld voorpaginanieuws. Nieuwszenders berichten ademloos over de drastische stijging van de zeespiegel die er nu aankomt. Wat betekent dat eigenlijk? Moeten we panikeren? Moeten we onze gezinsleden bij de hand nemen en de heuvels op vluchten?

IJsberg in de Zuidelijke IJszee, 2007 © Greenpeace/ Daniel Beltrá

Natuurlijk hoeven we niet te panikeren. Nog niet. Maar als het ons toch beroert, moeten we misschien toch wat constructiever zijn – en echt iets doen op het vlak van onze CO2-uitstoot, efficiënt energieverbruik, adaptatiebeleid en steun aan de mensen die deze het meest nodig hebben. Voor alle duidelijkheid, het is niet alsof er een reusachtig ijsblok in de Zuidelijke IJszee is gegooid en er nu een monster-tsunami aankomt. We hoeven ook niet meteen een grote houten boot te beginnen vullen met twee exemplaren van alle levende wezens en één Russell Crowe erbij.

Nochtans, op menselijke schaal kan het lijken alsof de zeespiegel maar heel geleidelijk stijgt, maar de invloed op de kustlijn en op de levenswijze van kustbewoners is al merkbaar. De helft van de wereldbevolking en drie vierde van onze steden bevinden zich nabij de kust. De recente rapporten van het Intergouvernementeel Panel over Klimaatverandering (IPCC), die voor deze eeuw een stijging van het zeeniveau met ongeveer een meter voorspelden, hielden echter geen rekening met het instorten van het ijs op Antarctica. En hier komt dus het nieuws van deze week op de proppen.

"Alarmerend"

Alarmerend. Een van de gevreesde kantelpunten van het klimaatsysteem lijkt te zijn overschreden.” Zo twitterde vooraanstaand klimaatwetenschapper Stefan Rahmstorf van het Potsdam Instituut voor Klimaatonderzoek dinsdag, na de publicatie van twee papers: een van de NASA over zes bedreigde gletsjers in West-Antarctica (waaronder de Pine Island-, Thwaites-, Smith- en Kohler-gletsjers) en een van het team van de Universiteit van Washington over de Thwaites-gletsjer. Dit volgde op eerder nieuws over onderzoek door twee van Rahmstorfs collega’s in Oost-Antarctica, waar “kleine stukken ijs” een ijskap vasthouden die ook meer zoet water in de oceaan zou kunnen brengen.

De West-Antarctische ijskap is onomkeerbaar aan het slinken, zo stelde de hoofdauteur van een van de papers, Eric Rignot, een glacioloog in het JPL-Laboratorium van de NASA, tijdens een persconferentie. “Zij is het punt voorbij van waar geen terugkeer meer mogelijk is.” Volgens Rignot kan het smeltende ijs in West-Antarctica in de komende eeuwen leiden tot een stijging van de zeespiegel wereldwijd met drie meter. De beide teams stelden vast dat er nu sprake is van een niet te stoppen ineenstorting van de West-Antarctische ijskap en dat de zeespiegel daardoor al sneller stijgt dan tot nu toe werd verwacht. Zij wezen erop dat zelfs een drastische beperking van de uitstoot van broeikasgassen geen verschil zal maken voor dit fenomeen – vandaar de termen “onomkeerbaar” of “niet te stoppen”.

Het instorten van de Antarctische ijskap is niet het gevolg van het smelten van het ijsoppervlak of dus van warmere lucht – het wordt veroorzaakt door warmer oceaanwater dat het ijs van onderen aantast. Dat water, dat van nature diep in de oceaan zit, wordt naar het oppervlak getrokken door de grotere intensiteit van de onophoudelijke koude westenwinden die in een eindeloze cirkel rond Antarctica razen. Naarmate het temperatuurverschil tussen Antarctica en de rest van de opwarmende planeet toeneemt, worden deze winden sterker. Dit veroorzaakt ruwer weer op zee, waardoor het warme water naar het oppervlak wordt getrokken. De oorzaak van de sterkere winden staat momenteel nog niet vast, maar men gaat ervan uit dat die in zekere mate antropogeen is – veroorzaakt door de mens, die fossiele brandstoffen verbrandt.

Gletsjers als de Thwaite-gletsjer en de andere waarover het onderzoek gaat, zitten vast aan de grond onder de zeespiegel – en zijn afhankelijk van aanhoudend koude watertemperaturen om intact te blijven. Door de komst van warmer water gaat het ijs niet alleen smelten, maar wordt ook de bodem van de gletsjer ‘gesmeerd’, waardoor de gletsjer gemakkelijker kan gaan glijden. Met duizend meter ijs dat van bovenaf naar beneden drukt, wordt een reusachtige druk uitgeoefend op dergelijke gletsjers.  Als de gletsjer in stukken breekt of vooruit glijdt in de oceaan, stroomt het achterliggende ijs gemakkelijker in zee. Dat scenario wordt vaak vergeleken met een champagnefles – als de dop wordt losgemaakt, wipt de kurk door de druk uit de fles en dan stroomt de inhoud eruit.

Als de West-Antarctische ijskap in de oceaan terechtkomt, zou het zeepeil uiteindelijk met zelfs vier meter kunnen stijgen. Dat heeft dramatische gevolgen voor laaggelegen gebieden en kuststeden en mensen over de hele wereld. Maar we hebben het hier over iets wat binnen 200 tot 1000 jaar zal gebeuren. Dus waarom zouden we ons zorgen maken? Kunnen we het probleem niet nog een beetje voor ons uit schuiven?

Mensen houden niet van verandering en toch zijn we ongelooflijk soepel. Maar we richten ons meestal op de dingen die ons onmiddellijk bedreigen – en we hebben de neiging om te talmen met problemen op lange termijn, ook al zijn die groter en houden ze meer gevaar in. We zouden dus kunnen zeggen: “Pfff, stijging van de zeespiegel? Ineenstorting van het ijs? Niet tijdens mijn leven of misschien niet eens tijdens dat van mijn kleinkinderen.” Maar de realiteit is toch wat verraderlijker. Grote steden aan de kust – New York, London, Tokyo, Bangkok, Mumbai, Kolkata of Guangzhou om er maar een paar te noemen, worstelen nu al met het vooruitzicht dat ze zullen worden geconfronteerd met de gecombineerde gevolgen van extreme weersomstandigheden en de stijging van de zeespiegel. De meest recente analyse van het IPCC voorspelde voor deze eeuw een stijging van de zeespiegel tussen 30 cm en 100 cm, zonder rekening te houden met het nieuws dat ons deze week uit Antarctica bereikte. Het is niet de bedoeling om paniek te zaaien, zoals klimaatsceptici vaak beweren dat we doen, maar dit toont toch dat we ons misschien wel schuldig maken aan een permanente onderschatting van de bedreigingen die ons te wachten staan.

Verschuivende kustlijnen

Verschuivende kustlijnen zijn een deel van de nieuwe realiteit. Alle retoriek van politici over het temmen van de zee, het bestrijden van lokale kusterosie of het terugwinnen van land, moeten we met een korrel zout nemen – de overheid moet onder ogen zien dat onze kustlijn voortdurend verandert. In de toekomst zullen de veranderingen nog sneller verlopen – maar wanneer we aan dat idee gewend zijn, kan het de deur openen voor zinvollere actie op lokaal, nationaal en wereldniveau om de uitstoot van broeikasgassen die tot een snelle klimaatverandering leiden terug te dringen en om de mensen te helpen die het meest kwetsbaar zijn voor de stijging van de zeespiegel, zoals de bevolking van de ontwikkelingslanden en van laaggelegen eilandstaten.

Eén ding is zeker. We zullen allemaal op de een of andere manier nog tijdens ons leven de gevolgen voelen van de stijging van de zeespiegel.

Extra lectuur:

Carbon Brief: Some key questions answered on the news West Antarctic glaciers are “collapsing"

NASA: West Antarctic Glacier Loss Appears Unstoppable

Bethan Davies: Is the West Antarctic Ice Sheet collapsing?

Climate Central: What sea level rise will look like

Nat Geo: Antarctic Ice May Be Held in Place By Small Plugs—for Now

Andrew Revkin: Three Long Views of Life With Rising Seas

Andrew Revkin: Consider Clashing Scientific and Societal Meanings of ‘Collapse’ When Reading Antarctic Ice News

Elizabeth Kolbert: The West Antarctic Ice Sheet Melt: Defending the Drama