Όλη η αλήθεια για τα πυρηνικά

Τα ατυχήματα στο Τσερνόμπιλ, το Three-Miles-Island στις Η.Π.Α. και τώρα στην Ιαπωνία, μας θυμίζουν ότι ανεξαρτήτως χώρας, τεχνολογίας και εποχής, η πυρηνική ενέργεια είναι εξαιρετικά επικίνδυνη και συνδέεται με απρόβλεπτα ατυχήματα. Και αυτές είναι μόνο οι πιο γνωστές περιπτώσεις.

Η αλήθεια είναι ότι τα τελευταία 25 χρόνια μετά το Τσερνόμπιλ, έχουν επισήμως καταγραφεί περίπου 800 σοβαρά περιστατικά που αφορούν σε διαρροή ραδιενέργειας από εργοστάσια σε όλο τον κόσμο, από Η.Π.Α. και Σουηδία, μέχρι Ινδία και Ιαπωνία. Εκτός όμως από τα ατυχήματα δεν πρέπει να ξεχνάμε τα εξής:

1. Πυρηνικά απόβλητα: Ένας μέσος αντιδραστήρας παράγει ετησίως 20-30 τόνους, χρησιμοποιημένων καυσίμων, τα οποία παραμένουν ραδιενεργά από δεκάδες έως και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια.

2. Πυρηνικά όπλα: Ένας τόνος χρησιμοποιημένων πυρηνικών καυσίμων περιέχει περίπου 10 κιλά πλουτώνιο, αρκετά για την κατασκευή πυρηνικής βόμβας. Επιπλέον, η ύπαρξη πυρηνικών όπλων οδηγεί σε ανεξέλεγκτες κούρσες εξοπλισμών, όπως ήταν ο περιβόητος πόλεμος των άστρων, με δυνητικά απρόβλεπτες συνέπειες.

3. Τρομοκρατικά χτυπήματα: Οι αντιδραστήρες και οι μεταφορές πυρηνικών αποβλήτων αποτελούν πιθανούς στόχους τρομοκρατικών οργανώσεων. Δεν υπάρχει κανένας αντιδραστήρας ο οποίος να είναι σε θέση να αντέξει στην πρόσκρουση ενός μεγάλου αεροπλάνου.

Οι υπέρμαχοι της πυρηνικής ενέργειας ισχυρίζονται πως είναι 'καθαρή', αναφερόμενοι κυρίως στο γεγονός ότι η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από πυρηνικά δεν πραγματοποιείται με την καύση ορυκτών καυσίμων, άρα δεν εκλύονται αέρια του θερμοκηπίου (περισσότερα για τις κλιματικές αλλαγές παρακάτω). Ακόμα κι έτσι όμως, θα λέγατε ποτέ ‘καθαρή’ μία ενέργεια, τα απόβλητα της οποίας παραμένουν ραδιενεργά, άρα και θανατηφόρα για κάθε μορφή ζωής, για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια; Αλήθεια, ποια τοποθεσία και ποια μέθοδος αποθήκευσης θα προστατέψει αποτελεσματικά τις μελλοντικές γενιές από τα πυρηνικά απόβλητα που αποθηκεύουμε σήμερα;

Αν υπολογίσει κανείς το αρχικό κόστος κατασκευής, δανεισμού κεφαλαίων, λειτουργίας, διαχείρισης αποβλήτων, αποσυναρμολόγησης και οριστικής διασφάλισης του χώρου, τότε η πυρηνική ενέργεια είναι η ακριβότερη μορφή παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Η Greenpeace, αξιοποιώντας ιστορικά δεδομένα δεκαετιών, δημοσίευσε μελέτη στην οποία αποδεικνύεται με αναλυτικά στοιχεία ότι το κόστος της πυρηνικής ενέργειας είναι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι ισχυρίζεται το πυρηνικό λόμπι. Αυτό το κόστος οι κυβερνήσεις το καλύπτουν με τα χρήματα των φορολογούμενων πολιτών.

Στη γλώσσα των επενδυτών, η πυρηνική ενέργεια έχει τη μικρότερη αξία από τις ενεργειακές επιλογές με ελλειμματική Καθαρή Πραγματική Αξία (NPV), σε διάρκεια 20ετίας, έως και 3 εκατομμύρια € ανά εγκατεστημένο MW! Αν μάλιστα, κανείς προσθέσει και την περίπτωση πυρηνικών ατυχημάτων και καταστροφών, όπως αυτής του Τσερνόμπιλ ή της Φουκουσίμα στην Ιαπωνία, το κόστος γίνεται αστρονομικό. Δεν είναι τυχαίο ότι καμία ασφαλιστική εταιρεία δε δέχεται να καλύψει πλήρως το κόστος ενός ατυχήματος, παρά μόνο ένα μέρος του κόστους: την ευθύνη την αναλαμβάνει και πάλι το κράτος, δηλαδή οι φορολογούμενοι πολίτες.

Η πυρηνική βιομηχανία υπόσχεται νέους αντιδραστήρες με κόστος 2.000 δολάρια ανά κιλοβάτ. Οι περισσότεροι αντιδραστήρες στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και οι πιο πρόσφατοι στην Ινδία, είχαν υπερβάσεις κόστους πάνω από 200%. Στη Φινλανδία, το κόστος της κατασκευής του νέου -προηγμένης τεχνολογίας- αντιδραστήρα EPR (3ης γενιάς) ισχύος 1600 MW, έχει αυξηθεί από τα 2,5 σε περισσότερα από 5,8 δις ευρώ (τελευταία εκτίμηση 2010), δηλαδή υπερδιπλάσιο της αρχικής εκτίμησης (περισσότερο από 4.000 δολάρια ανά κιλοβάτ) χωρίς καν να έχει υπολογιστεί το κόστος συντήρησης, διάθεσης αποβλήτων και απενεργοποίησης των εργοστασίων. Το πραγματικό κόστος είναι ακόμα μεγαλύτερο.

Καμία από τις χώρες που επέλεξαν με αυτό το επιχείρημα τη χρήση της πυρηνικής ενέργειας κατά τη δεκαετία του 1970, όπως η Γαλλία και η Ιαπωνία, δεν έχουν εξασφαλίσει ενεργειακή ασφάλεια. Και πώς θα μπορούσαν άλλωστε, αφού τα τρία τέταρτα των παγκόσμιων αποθεμάτων της πρώτης ύλης - του ουρανίου - βρίσκονται συγκεντρωμένα σε τέσσερις μόλις χώρες! Οι ΗΠΑ, με το μεγαλύτερο στόλο πυρηνικών εργοστασίων στον κόσμο, παράγει μόλις το ένα πέμπτο της συνολικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας με τη χρήση πυρηνικών. Η Γαλλία εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές πετρελαίου, ενώ η Ιαπωνία, παρά τους 54 πυρηνικούς αντιδραστήρες καλύπτει μόλις το 1/3 της ηλεκτρικής ενέργειας από τα πυρηνικά.

Επιπλέον, η τεχνολογία των πυρηνικών έχει αναπτυχθεί σε λίγες μόνο χώρες (κυρίως Γαλλία, ΗΠΑ, Ρωσία, Καναδάς). Ως αποτέλεσμα, η χώρα που αποκτάει πυρηνικό πρόγραμμα βρίσκεται εξαρτημένη για την παροχή τεχνογνωσίας, εξαρτημάτων αλλά και διαχείρισης των πυρηνικών σταθμών από τις χώρες-κηδεμόνες. Για παράδειγμα, η απόφαση της Τουρκίας να αποκτήσει πυρηνικό πρόγραμμα είναι προϊόν διακρατικής συμφωνίας με τη Ρωσική κυβέρνηση. Βάσει της συμφωνίας, η ρωσική Rosatom θα κατασκευάσει και θα διαχειρίζεται τη λειτουργία του σταθμού στο Ακούγιου, ενώ η κυβέρνηση της Τουρκίας θα αγοράζει υποχρεωτικά για δεκαπέντε χρόνια την παραγόμενη κιλοβατώρα, σε μία τιμή στα 12,3 cents / kWh, δηλαδή 4 φορές περίπου πιο ακριβά από το μέσο κόστος παραγωγής της κιλοβατώρας σήμερα στην Τουρκία.

Όπως συμβαίνει συχνά με τον άνθρακα, αλλά και με άλλα πολύτιμα ορυκτά και μέταλλα, η διαδικασία εξόρυξης ουρανίου σχετίζεται με άσχημες αποικιοκρατικές πρακτικές, υποβάθμιση του περιβάλλοντος και καταπάτηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε φτωχές και αναπτυσσόμενες χώρες.

Το 2010, η Greenpeace μετά από έρευνα στο Νίγηρα, δημοσίευσε έκθεση στην οποία παρουσιάζονται οι επιπτώσεις στο περιβάλλον και τις τοπικές κοινότητες της χώρας, από τη λειτουργία των ορυχείων εξόρυξης ουρανίου της Γαλλικής Areva.

Η πυρηνική ενέργεια δε μπορεί να κάνει σχεδόν τίποτα για την αποτελεσματική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Χρησιμοποιείται μόνο για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας (περίπου το 16% της παγκόσμιας ηλεκτροπαραγωγής) και αντιστοιχεί σε λιγότερο από 6% της παγκόσμιας κατανάλωσης ενέργειας. Η ηλεκτροπαραγωγή μόνη της ευθύνεται περίπου για το 1/3 των ανθρωπογενών εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου.

Το σενάριο της Διεθνούς Επιτροπής Ατομικής Ενέργειας δείχνει πως ακόμα και αν τετραπλασιαστεί η σημερινή παραγωγή πυρηνικής ενέργειας μέχρι το 2050, το μερίδιό της στην παγκόσμια κατανάλωση θα είναι λιγότερο από 10%, ενώ η συνολική μείωση των ανθρωπογενών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου θα είναι λιγότερο από 4%.

Έχει ενδιαφέρον όμως να δούμε τι σημαίνει στην πράξη τετραπλασιασμός της εγκατεστημένης ισχύος των πυρηνικών. Για να κατασκευαστούν οι περίπου 1.400 νέοι πυρηνικοί αντιδραστήρες που απαιτούνται, θα πρέπει να φτιάχνεται από σήμερα μέχρι το 2050, κατά μέσο όρο, ένας νέος αντιδραστήρας περίπου κάθε 10 ημέρες. Το δε κόστος, σύμφωνα με τα στοιχεία του Moody’s που το εκτιμάει σε περισσότερο απο $7.000 ανά εγκατεστημένο kW, ξεπερνάει το αστρονομικό ποσό των 10 τρισεκατομμυρίων $. Με άλλα λόγια, πανάκριβο και ανέφικτο.

Εκτός από πανάκριβη (όπως αναφέρεται παραπάνω), η πυρηνική ενέργεια αποτελεί εμπόδιο για την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ). Αυτό συμβαίνει όχι μόνο γιατί οι πανάκριβες επενδύσεις σε πυρηνικούς σταθμούς σπαταλάνε πολύτιμους πόρους που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε πολύ πιο αποτελεσματικές και ασφαλείς λύσεις, όπως είναι οι ΑΠΕ και η εξοικονόμηση ενέργειας.

Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι τα πυρηνικά (όπως και ο άνθρακας) είναι τεχνολογίες ασύμβατες με τις ΑΠΕ, δηλαδή δεν μπορούν να συνυπάρξουν σε ένα ενεργειακό σύστημα που θα έχει πολύ υψηλά ποσοστά ΑΠΕ. Παίρνοντας λοιπόν ως δεδομένο ότι η πυρηνική ενέργεια δεν μπορεί από μόνη της να μειώσει σε μεγάλο βαθμό τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (ακόμα και με τις αισιόδοξες προβλέψεις της IEA, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω), χρειαζόμαστε ένα διαφορετικό ενεργειακό μοντέλο που να ταιριάζει στη φιλοσοφία των ΑΠΕ για να επιτραπεί η μέγιστη διείσδυση τους. Στην τεχνική έκθεση ‘Η Μάχη των Ενεργειακών Δικτύων’ η Greenpeace, σε συνεργασία με την πρωτοπόρο σε θέματα ενέργειας Energynautics, αποδεικνύει ότι όχι μόνο είναι τεχνικά εφικτό, αλλά και πολύ πιο οικονομικά αποδοτικό να φτιάξουμε ένα έξυπνο δίκτυο στην Ευρώπη που να υποστηρίζει 100% ΑΠΕ ως το 2050. Η ύπαρξη μεγάλων και αργών μονάδων παραγωγής φορτίου βάσης, όπως είναι οι πυρηνικοί και οι ανθρακικοί σταθμοί, σε ένα τέτοιο ευέλικτο δίκτυο, έστω και σε μικρό ποσοστό συμμετοχής, θα ήταν ή τεχνικά ανέφικτο ή οικονομικά ασύμφορο.

Αντιθέτως, ένα σενάριο όπου δίνεται προτεραιότητα στη μεγάλη διείσδυση των ΑΠΕ, παράλληλα με την εφαρμογή μέτρων εξοικονόμηση ενέργειας και τη σταδιακή απόσυρση πυρηνικών και ανθρακικών μονάδων, μειώνει ταχύτατα και αποτελεσματικά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στα επίπεδα που υποδεικνύει η επιστήμη, ενώ δημιουργεί πολύ περισσότερες θέσεις εργασίας και αναπτυξιακές προοπτικές για τις οικονομίες.

Οι αντιδραστήρες σχάσης τέταρτης γενιάς και οι αντιδραστήρες σύντηξης απέχουν δεκαετίες από την εφαρμογή τους, αν ποτέ γίνουν πραγματικότητα. Αυτές οι πυρηνικές τεχνολογίες θα έρθουν, αν έρθουν, πολύ μετά τις κρίσιμες δεκαετίες κατά τις οποίες πρέπει να μειωθούν και να εκμηδενιστούν τελικά οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, με άλλα λόγια είναι άχρηστες. Σύμφωνα με τις τελευταίες υποδείξεις της κλιματικής επιστήμης, οι παγκόσμιες εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου θα πρέπει να κορυφωθούν ως το 2015 και να μειωθούν όσο πιο κοντά στο μηδέν είναι εφικτό μέχρι τα μέσα του αιώνα, προκειμένου να έχουμε αυξημένες πιθανότητες να συγκρατήσουμε την αύξηση της πλανητικής θερμοκρασίας κάτω από τους +2°C.

Η Greenpeace και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (European Renewable Energy Council, EREC) ανέθεσαν στο Ινστιτούτο DLR (Γερμανικό Κέντρο Αεροδιαστημικής) να αναπτύξει ένα παγκόσμιο πρόγραμμα δράσης, το οποίο εγγυάται την έγκαιρη αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών, έως το 2050.

Αυτό το σενάριο, η "Ενεργειακή Επανάσταση" βασίζεται σε αξιόπιστες και δοκιμασμένες τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) και εξοικονόμηση ενέργειας, οι οποίες μπορούν να καλύψουν το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος των ενεργειακών μας αναγκών μέχρι το 2050, χωρίς εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, χωρίς πυρηνικά απόβλητα και χωρίς καμία απειλή για την ανθρώπινη ασφάλεια και υγεία.

Το σενάριο της Ενεργειακής Επανάστασης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, δείχνει τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαμε να απεξαρτηθούμε από τα πυρηνικά ως τη δεκαετία του 2030 και να παράγουμε ηλεκτρική ενέργεια σχεδόν αποκλειστικά από ΑΠΕ (97%) ως τα μέσα του αιώνα. Η Ευρώπη, μάλιστα, μπορεί να αποσύρει άμεσα τους πιο γερασμένους και επικίνδυνους αντιδραστήρες χωρίς να επηρεαστεί η ενεργειακή ασφάλεια αφού οι ΑΠΕ και η εξοικονόμηση ενέργειας μπορούν εύκολα να καλύψουν το κενό.