Αθήνα, 6-3-2000
Με αφορμή τη σύνοδο του Διεθνούς
Ναυτιλιακού Οργανισμού (ΙΜΟ), που πραγματοποιείται στο Λονδίνο από
6 έως 13 Μαρτίου, η διεθνής περιβαλλοντική οργάνωση Greenpeace ζητά
την απαγόρευση της χρήσης, σε όλα τα πλοία, υφαλοχρωμάτων που
περιέχουν την τοξική ουσία ΤΒΤ.
"Ζητάμε να σταματήσει η εσκεμμένη δηλητηρίαση της θάλασσας με
τοξικές ουσίες, καθώς όλοι γνωρίζουν πως είναι επικίνδυνες, τη
στιγμή μάλιστα που ήδη παρέχονται επαρκείς εναλλακτικές λύσεις",
τόνισε ο Στέλιος Ψωμάς, διευθυντής του ελληνικού γραφείου της
Greenpeace.
ΤΒΤ: Ένα δηλητήριο στη θάλασσα
Πρόκειται πιθανώς για την πιο τοξική ουσία που εσκεμμένα
διοχετεύτηκε στο θαλάσσιο περιβάλλον. Ο τριβουτυλο-κασσίτερος (ΤΒΤ)
είναι ένα ισχυρό βιοκτόνο που χρησιμοποιείται ως πρόσθετο σε
υφαλοχρώματα πλοίων ήδη από τη δεκαετία του 1970. Λόγω της τοξικής
του δράσης εμποδίζει την ανάπτυξη αλγών, οστράκων και άλλων
θαλάσσιων οργανισμών στα ύφαλα των πλοίων. Δυστυχώς όμως, η ουσία
αυτή διαφεύγει από τα υφαλοχρώματα και διασπείρεται στο θαλάσσιο
περιβάλλον. Έτσι, συσσωρεύεται στα ιζήματα του βυθού, ιδιαίτερα σε
περιοχές με μεγάλη κίνηση πλοίων όπως λιμάνια και μαρίνες. Η τοξική
δράση του ΤΒΤ γίνεται επίσης εμφανής και κατά μήκος πολυσύχναστων
διαδρομών στην ανοιχτή θάλασσα.
Οι οργανικές ενώσεις του κασσιτέρου είναι σχετικά αδιάλυτες στο
νερό, λιποδιαλυτές και σχετικά σταθερές στο περιβάλλον, με
αποτέλεσμα να παρουσιάζουν μεγάλο συντελεστή βιοσυσσώρευσης. Στο
θαλάσσιο περιβάλλον, το ΤΒΤ διασπάται σιγά-σιγά σε μονοβούτυλο- και
διβούτυλο-κασσίτερο, ουσίες που χρησιμοποιούνται επίσης ως πρόσθετα
σε πλαστικά PVC. Οι ουσίες αυτές, αν και λιγότερο τοξικές από το
ΤΒΤ, είναι εν τούτοις κι αυτές επικίνδυνες για το θαλάσσιο
περιβάλλον.
Το ΤΒΤ προκαλεί διαταραχές του ενδοκρινικού συστήματος σε
οστρακοειδή. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως "imposex", και
σημαίνει στην πράξη ότι θηλυκοί οργανισμοί αναπτύσσουν αρσενικά
χαρακτηριστικά λόγω προφανώς της δράσης του ΤΒΤ στο ορμονικό
σύστημα. Η δράση αυτή εμφανίζεται σε γαστερόποδα ακόμη και όταν οι
συγκεντρώσεις ΤΒΤ στο νερό είναι εξαιρετικά μικρές (της τάξης του
τρισεκατομμυριοστού του γραμμαρίου ανά λίτρο νερού). Η τοξική δράση
του ΤΒΤ έγινε ευρύτερα γνωστή όταν παρατηρήθηκε ελάττωση της
συγκομιδή στρειδιών σε ακτές της Γαλλίας. Υγιή στρείδια που
μεταφέρθηκαν σε περιοχές ρυπασμένες με ΤΒΤ παρουσίασαν μια
θνησιμότητα 50% σε διάστημα 30 ημερών. Το ΤΒΤ είναι ιδιαίτερα
τοξικό και θανατηφόρο σε μια ποικιλία πλαγκτονικών οργανισμών, όπως
και στις κάμπιες μαλακίων. Η τοξικότητα εμφανίζεται σε
συγκεντρώσεις ΤΒΤ αντίστοιχες αυτών που παρατηρούνται συχνά σε
μαρίνες. Η δράση αυτή του ΤΒΤ είναι ιδιαίτερα σημαντική σε περιοχές
όπου αλιεύονται ή καλλιεργούνται οστρακοειδή. Το ΤΒΤ προκαλεί
παραμορφώσεις και μειώνει τους ρυθμούς ανάπτυξης των οστρακοειδών,
ενώ προκαλεί και φανερή πάχυνση του κελύφους τους, μειώνοντας έτσι
σημαντικά το μέγεθος του ζώου στο εσωτερικό και καθιστώντας το μη
εμπορεύσιμο. Σημαντικές συγκεντρώσεις ΤΒΤ έχουν ανιχνευτεί και σε
ψάρια ιχθυοκαλλιεργειών. Πρέπει να τονίσουμε ότι το ΤΒΤ και οι
άλλες οργανικές ενώσεις του κασσιτέρου δεν καταστρέφονται με το
μαγείρεμα.
Πρόσφατες μελέτες από το Ινστιτούτο Θαλασσίων Ερευνών της
Ολλανδίας και το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του 'Αμστερνταμ έδειξαν ότι
το ΤΒΤ ανιχνεύεται πλέον και σε απομακρυσμένες περιοχές και
συσσωρεύεται σε όλους τους θαλάσσιους οργανισμούς όπως π.χ. οι
φάλαινες φυσητήρες. Πρόσφατες επίσης μελέτες στη Μεσόγειο έδειξαν
συχνά φαινόμενα "imposex" σε περιοχές όπως ο Κόλπος του Cadiz στην
Ισπανία και το Τυρρηνικό Πέλαγος στην Ιταλία. Δυστυχώς δεν υπάρχουν
στοιχεία για την Ελλάδα, παρόλο που η χώρα μας διαθέτει μεγάλα
λιμάνια και αποτελεί σημαντικό θαλάσσιο δίαυλο.
Οι παραγωγοί
Τρεις εταιρείες έχουν το διεθνές μονοπώλιο παραγωγής ΤΒΤ. Ο
μεγαλύτερος παραγωγός διεθνώς είναι η γερμανική εταιρεία Witko, η
οποία κατέχει το 75% της διεθνούς αγοράς. Σε ότι αφορά την
ευρωπαϊκή αγορά, εδώ η κυριαρχία της Witko είναι σχεδόν απόλυτη
(μερίδιο 99%). Οι άλλοι δύο παραγωγοί είναι η κορεάτικη A. Song
Woun (5% της διεθνούς αγοράς, 1% της ευρωπαϊκής) και η πολυεθνική
Atochem που παράγει ΤΒΤ στις ΗΠΑ (20% της διεθνούς αγοράς, χωρίς
πωλήσεις στην Ευρώπη). Η παγκόσμια παραγωγή ΤΒΤ ανέρχεται σε 4.000
τόνους ετησίως. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παράγει 3.000 τόνους και
καταναλώνει περίπου 1.300 τόνους ετησίως.
Πολλοί παραγωγοί χρωμάτων κατασκευάζουν υφαλοχρώματα
προσθέτοντας ΤΒΤ στο βασικό προϊόν τους. Ο μεγαλύτερος παραγωγός
διεθνώς είναι η βρετανική εταιρεία International Paint, η οποία
ανήκει στο χημικό κολοσσό Akzo Nobel. 'Αλλες σημαντικές εταιρείες
διεθνώς είναι η Sigma Coatings στην Ολλανδία, η Hempel στη Δανία, η
Jotun στη Νορβηγία, η Chugoku στην Ιαπωνία και η Ameron στις
ΗΠΑ.
Οι εναλλακτικές λύσεις
Τα υποκατάστατα του ΤΒΤ χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Ουσίες
λιγότερο τοξικές από το ΤΒΤ και χρώματα απαλλαγμένα από τοξικές
ουσίες. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν χρώματα που περιέχουν τα
βιοκτόνα atrazine, zineb, ziram, thiram (γνωστά φυτοφάρμακα
δηλαδή), καθώς και υφαλοχρώματα που περιέχουν ενώσεις του χαλκού οι
οποίες είναι λιγότερο τοξικές από τις οργανικές ενώσεις του
κασσιτέρου.
Σε ότι αφορά τα μη τοξικά υφαλοχρώματα, κυκλοφορούν ήδη στην
αγορά χρώματα που απωθούν τα άλγη και τα οστρακοειδή με μηχανικό
τρόπο. Το θρυλικό Rainbow Warrior της Greenpeace, για παράδειγμα,
έχει βαφτεί με υφαλοχρώματα ελεύθερα από τοξικά.
Τι ισχύει διεθνώς;
Η συνειδητοποίηση των προβλημάτων από τη χρήση του ΤΒΤ έχει
οδηγήσει σε περιορισμούς στη χρήση του ως βιοκτόνο. Η Γαλλία π.χ.
το έχει απαγορεύσει για πλοία μικρότερα των 25 μέτρων ήδη από το
1982. Οι ΗΠΑ και η Βρετανία ακολούθησαν το 1988. Αντίστοιχες
ρυθμίσεις ισχύουν πλέον και στην Ελλάδα, όπως και στις υπόλοιπες
χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το 1998, η Γενική Συνέλευση του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού
(ΙΜΟ) ζήτησε από ομάδα εμπειρογνωμόνων να εργαστεί στην κατεύθυνση
μιας διεθνούς νομοθεσίας, η οποία θα απαγορεύει τη χρήση ΤΒΤ σε όλα
τα πλοία από το 2003 και θα εγγυάται ότι όλα τα πλοία θα είναι
πλήρως απαλλαγμένα από ΤΒΤ ως το 2008.
Από τις 6 έως τις 13 Μαρτίου 2000 συνεδριάζει η Επιτροπή
Περιβάλλοντος του ΙΜΟ για να συζητήσει αυτό ακριβώς το θέμα.
Τι ζητά η Greenpeace
1. Να σταματήσει η απελευθέρωση ΤΒΤ και άλλων οργανικών ενώσεων
του κασσιτέρου στο περιβάλλον.
2. Να δοθεί προτεραιότητα στην απαγόρευση της χρήσης του ΤΒΤ σε
υφαλοχρώματα πλοίων και να υπάρξει στροφή σε μη τοξικά χρώματα μέσα
στο χρονικό ορίζοντα που προβλέπει ο ΙΜΟ ή ακόμα και νωρίτερα.
3. Να υπάρξει σύντομα μια διεθνής συμφωνία για την οριστική
παύση της παραγωγής και χρήσης τοξικών, βιοσυσσωρεύσιμων και
σταθερών στο περιβάλλον ουσιών (γνωστών και ως POPs).