Złoty ryż, czyli nie wszystko złoto, co się świeci

Strona - 12 kwietnia, 2007
Gdy pięć lat temu świat obiegła informacja o wyprodukowaniu genetycznie zmodyfikowanego złotego ryżu, produkt ten szybko stał się ikoną przemysłu biotechnologicznego. Jednak wciąż istnieje wiele nieścisłości i niedomówień z nim związanych, które odwracają jedynie uwagę od problemu niedożywienia i niedoboru witaminy A (VAD), jak również skłaniają ku opinii, że inżynieria genetyczna wypromowała złoty ryż w celu przezwyciężenia niechęci konsumentów do GMO, nie zaś żeby walczyć z awitaminozą.

Ryż to życie

Niezależnie od ilości zawartego w nim beta-karotenu, ryż GM, w przeciwieństwie do wielu innych krótko- i długoterminowych rozwiązań, nie zaspokoi deficytu witaminy A. Doświadczenie pokazuje, że np. bioróżnorodność gatunkowa, zwłaszcza ryżu (nie będącego ryżem transgenicznym) jest w stanie zapewnić pełnowartościową i zdrową dietę.

Masowe wykorzystanie złotego ryżu mogłoby natomiast przyczynić sie do pogłębienia problemu niedożywienia i nadszarpnąć bezpieczeństwo żywnościowe krajów rozwijających się, ponieważ propagowana dieta opierałaby się na spożywaniu jednego podstawowego produktu, nie zaś wielu bogatych w witaminy warzyw, które są tanie oraz powszechnie dostępne i co najważniejsze, dostarczają różnych związków organicznych, nie tylko witaminę A.

W 2005 roku Syngenta i współpracujący z nią naukowcy ogłosili powstanie nowej odmiany złotego ryżu, która zawiera dziesięć razy więcej beta-karotenu. Jednak jak już wspomniano, istnieje wiele bardziej efektywnych, sprawdzonych i zrównoważonych rozwiązań problemu niedoboru witaminy A. Biorąc pod uwagę ryzyko, jakie GMO niesie dla środowiska naturalnego i zdrowia ludzkiego, promocja złotego ryżu nie jest ani potrzebna ani zasadna.

Złudna nadzieja

Witamina A jest jednym z podstawowych związków organicznych występujących w organiźmie człowieka. Pełni w nim ważną rolę i odpowiada za właściwe funkcjonowanie wzroku. Jej niedobór może prowadzić do ślepoty a nawet śmierci. Miliony dzieci na całym świecie, szczególnie na Południu naszego globu cierpi z powodu jej braku.

W 2000 roku naukowcy ogłosili wynalezienie zmodyfikowanego genetycznie ryżu, który produkuje beta-karoten. Związek ten zabarwił go na kolor żółty, więc produkt zyskał miano "złotego ryżu". Gdy pojawiła się idea jego sprzedaży komercyjnej, rozpoczęto intensywną kampanię medialną, która reklamowała złoty ryż jako ratunek dla milionów ludzi. W 2000 roku na okładce Time'a pojawił się nagłówek "Ten ryż może uratować milion dzieci rocznie". Wynalazcy złotego ryżu wywierali nawet moralną presję na organizacje i instytucje sprzeciwiające się uprawom GM, twierdząc, że: "skutkiem (ich działań) będzie niepotrzebna ślepota milionów dzieci i zgony spowodowane deficytem witaminy A" (Potrykus 2001).

W październiku 2004 roku Syngenta przeprowadziła pierwsze doświadczenia poletkowe ze złotym ryżem w Stanach Zjednoczonych i ogłosiła, że znaleziono w nim "nowe szczepy zawierające zwiększony poziom beta-karotenu". Chociaż dokładnych danych nigdy nie podano do publicznej wiadomości, firma przekazała, że "planowany jest rozwój nowego materiału, który ma zawierać dziesięciokrotnie więcej prowitaminy A w porównaniu z materiałem pierwotnym"(Coffman 2004).

Luki naukowe

Aby organizm ludzki przyswoił beta-karoten, związek ten musi najpierw zostać przekształcony w witaminę A, co jest procesem bardziej skomplikowanym niż głoszą to orędownicy złotego ryżu.

Uważna lektura publikacji ukazuje nieścisłości w odniesieniu do koncentracji beta-karotenu w złotym ryżu. Przyjmuje się (Potrykus 2004), że poziom beta-karotenu w tej roślinie wynosi 1.6 µg/g. Jednak wartość ta nie odnosi się do beta-karotenu tylko do grupy związków karotenoidów, które stanowią mieszankę beta-karotenu z innymi mniej wydajnymi związkami prowitaminy A, jak również z trudno przyswajalnymi karotenoidami pochodzenia nieprowitaminowego. Podobnie w kolejnej publikacji na temat złotego ryżu (Datta 2003) podano ogólny poziom karotenoidów, nie zaś samego beta-karotenu. Zatem poziom beta-karotenu w złotym ryżu, który organizm może przekształcić w witaminę A jest znacznie mniejszy od powszechnie zakładanego.

W zmutowanym ryżu występują różne rodzaje beta-karotenu posiadające odmienną wartość odżywczą. Nie do końca wiadomo, jaki rodzaj beta-karotenu i w jakiej ilości występuje w ziarnach transgenicznego ryżu.

Także wiele innych pytań pozostaje bez odpowiedzi. Stopień absorpcji beta-karotenu i przetwarzania go w witaminę A zależy od różnych czynników; np. biochemicznej jakości związków lub też występowania w diecie związków takich jak olej czy cynk (Castenmiller & West, 1998). Z tego względu poziom przetwarzania waha się od 12:1 do 2:1 (IOM, 2002, IVACG 2004, Potrykus 2004). Rzeczywisty stopień przetwarzania beta-karotenu  zawartego w złotym ryżu pozostaje nieznany. Stwierdzono już jego utratę w trakcie gotowania oraz wydaje się prawdopodobne, że proces ten zachodzi także podczas przechowywania. Oba te czynniki mogą znacznie obniżyć jakość złotego ryżu.

W świetle powyższych danych, wyliczenia z raportu Greenpeace z 2001 roku, według których człowiek musiałby zjeść kilka kilogramów złotego ryżu w celu uzyskania wystarczającego poziomu prowitaminy A, są nadal aktualne.

Zagrożenia dla środowiska naturalnego i zdrowia

Podczas prowadzenia badań nad złotym ryżem okazało się, że w roślinie tej często dochodzi do niezamierzonych procesów ubocznych, co budzi wątpliwości odnośnie jej wartości odżywczych i bezpieczeństwa dla ludzkiego zdrowia. Np. ze względu na obecną w niej likopeinę, produkt ten powinien mieć czerwoną barwę, jednak ku zaskoczeniu naukowców, jest żółty, co przypisuje się obecnemu w nim beta-karotenowi. (Beyer 2002) Produkuje on także nieplanowe związki takie jak luteina i zeaksantyna. Zatem ewentualna ocena złotego ryżu powinna uwzględniać możliwość pojawienia się niepożądanych związków chemicznych odpowiedzialnych za powstawanie reakcji alergicznych i toksycznych.

Ryż ten, jak i inne rośliny modyfikowane genetycznie, stwarza także ryzyko dla środowiska naturalnego. Zmutowany pyłek może mieszać się i zanieczyszczać tradycyjne i dzikie odmiany ryżu, co uniemożliwi ewentualne usunięcie genów odpowiedzialnych za trudne do przewidzenia efekty uboczne związane z uprawą złotego ryżu. Przykład ten pokazuje, jak mało wciąż wiemy na temat złożoności fizjologii roślin. Co więcej, niektóre pędy złotego ryżu wykazują niewyjaśnione różnice w stosunku do roślin niemodyfikowanych - "są niższe, ciemne, pozostają zielone, późno kwitną, a niektóre z nich posiadają znacznie mniejszą liczbę ziaren" (Datta 2003)

Złoty Ryż – niepotrzebne ryzyko

Inne rozwiązania

Istnieje wiele źródeł pożywienia o wysokim poziomie beta-karotenu. Są nimi m.in.: rafinowany czerwony olej palmowy, marchewki, warzywa liściaste, słodkie ziemniaki, maniok, mango, papaja, arbuzy. Obecne sposoby walki z deficytem witaminy A są wyszczególnione w raporcie Greenpeace: "Deficyt witaminy A: różne przyczyny, różne rozwiązania"(Lorch 2005).

http://www.greenpeace.org/raw/content/international/

press/reports/vitamin-a-solutions.pdf

Chociaż wciąż wielu ludzi cierpi z powodu niedoboru witaminy A, według przedstawicieli organizacji humanitarnych "w ciągu ostatnich 15 lat nastąpił znaczący postęp w walce z tym problemem" (MI & UNICEF 2004). Istnieje realna szansa, aby zażegnać VAD za pomocą dostępnych już środków i nie uciekać się do niepewnych i ryzykownych wytworów inżynierii genetycznej. To nie brak rozwiązań VAD jest zasadniczym problemem, lecz brak uznania tej kwestii za priorytet przez władze międzynarodowe, narodowe i lokalne. Walka z VAD wymaga działań na wielu różnych poziomach - jednostkowym i ogólnospołecznym, na planach krótko- i długoterminowych, na zapobieganiu i leczeniu. Powodów powstawania VAD jest tak samo wiele jak sposobów zapobiegania tej chorobie, np. poprzez medycynę oraz właściwą dietę.

Pierwsza strategia wiąże się z uzupełnianiem niedoboru witaminy A tabletkami. Według danych UNICEF i organizacji Micronutrient Initiative, 43 państw przyjęło oficjalny program suplementacji, którym objęto 2/3 małych dzieci, a w 10 krajach praktycznie wyeliminowano VAD. (zobacz Lorch 2005)

Właściwą dietę są w stanie także zapewnić zbiory z ogródków domowych (HKI 2003b). Jest to bardzo obiecujące rozwiązanie, ponieważ pośród niedożywionych aż około 50% stanowią drobni rolnicy, a 20% bezdomni w miastach, którzy nie posiadają dostępu do ziemi uprawnej. Np. badania przeprowadzone w Bangladeszu wykazały, że 75g indyjskiego szpinaku - taniej, całorocznej, zielonolistnej rośliny dostarcza wystarczającą dzienną dawkę witaminy A. (Haskell et al., 2004).

Należy wspierać dotychczasowe sukcesy w walce z VAD. Złoty ryż to wysoce stechnicyzowane rozwiązanie, który stwarza potencjalnie wysokie zagrożenie dla środowiska naturalnego i ludzkiego zdrowia.

Beta-karoten występuje także w niektórych tradycyjnych odmianach ryżu.

Ryż pełnoziarnisty jest ważnym elementem dziennej diety, ponieważ w przeciwieństwie do złotego ryżu wyposażonego w pojedynczy składnik pokarmowy, dostarcza organizmowi niezbędną skrobię, proteiny, minerały oraz olej. Wyróżniono niektóre lokalne odmiany ryżu, które zawierają określoną ilość beta-karotenu. Są nimi m.in. 0.13 µg/g (Frei & Becker 2004) z Filipin.

Wnioski

Istnieje wiele znaków zapytania i problemów związanych ze złotym ryżem:

  • Złoty ryż posiada wady natury technicznej (np. produkuje niezamierzone związki chemiczne).
  • Naukowcy nie potrafią w pełni wyjaśnić powstawania w złotym ryżu beta-karotenu (ani żółtego koloru).
  • Poziom przekształcania się beta-karotenu w witaminę A w złotym ryżu jest nieznany.
  • Wielość mutacji genetycznych oraz skala, na jaką ścieżki metaboliczne rośliny zostały zmienione zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia niezamierzonych i niepożądanych efektów ubocznych. Z tego względu wciąż poddaje się w wątpliwość bezpieczeństwo złotego ryżu dla ludzkiego zdrowia.
  • Ryż GM może krzyżować się z dzikimi odmianami, wśród których występują również chwasty, co stważa zagrożenie dla rolnictwa i środowiska naturalnego.

W projekcie wprowadzania złotego ryżu na rynki światowe brakuje spójnej idei skutecznej walki z VAD. Teoretyczne korzyści nie usprawiedliwiają wysokiego ryzyka związanego z uprawianiem i wykorzystywaniem tej rośliny. Inne skuteczne, zapewniające pełnowartościową dietę sposoby wyelimonowania awitaminowy są powszechnie dostępne. Natomiast złoty ryż odwraca uwagę od realnych i sprawdzonych metod rozwiązania problemu VAD. Posumowując - nie wszystko złoto, co się świeci.


 

Przeczytaj więcej:

 

Tagi