Zamknij okienko

Sytuacja GMO w Polsce, a prawo krajowe i unijne

Strona - 5 czerwca, 2017
Uwaga: W Polsce obowiązuje zakaz stosowania materiału siewnego wszystkich odmian kukurydzy MON810 (jedynego gatunku GMO dopuszczonego do uprawy na terenie Unii Europejskiej), który w 2013 r. wprowadzono na mocy rozporządzenia wydawanego do ustawy o nasiennictwie. Ponadto w 2015 r. wprowadzono także zakaz uprawy wspomnianej kukurydzy i innych odmian transgenicznych tej rośliny, korzystając z przepisów przejściowych dyr. 2015/412. Żaden z procedowanych obecnie aktów prawnych - projekt ustawy o zmianie ustawy o mikroorganizmach i organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw, ani projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie zakazu obrotu materiałem siewnym odmian kukurydzy MON 810 nie znoszą wspomnianych zakazów. Zgodnie z (niezmienionym) ramowym stanowiskiem rządu dotyczącym organizmów zmodyfikowanych genetycznie z 2008 r., Polska ma pozostać krajem wolnym od upraw GMO.

Zobacz też:

Ramowe stanowisko dotyczące organizmów genetycznie zmodyfikowanych (GMO), przedłożone przez ministra środowiska 

1. ZAKAZY STOSOWANIA I UPRAWY GMO W UE I POLSCE

W Unii Europejskiej można uprawiać jeden gatunek roślin transgenicznych – kukurydzę MON810, która stanowi poniżej 1% areału upraw kukurydzy w Europie i uprawia się ją głównie w Hiszpanii. W 2013 roku Europejski Trybunał Sprawiedliwości unieważnił zezwolenie na uprawę na obszarze Unii Europejskiej zmodyfikowanego genetycznie ziemniaka Amflora firmy BASF.

Europejczycy opowiadają się przeciw GMO. To stanowisko odzwierciedlają zakazy upraw roślin transgenicznych obecne w prawodawstwie większości państw członkowskich. Zakazy oparte zostały o podstawy prawne, które daje w tym zakresie prawo unijne. Kraje takie jak Austria, Niemcy, Francja, Grecja, Węgry i Luksemburg wprowadziły zakazy na mocy rozporządzeń w oparciu o klauzulę ochronną, czyli art. 23 dyr. 2001/18/WE w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie. Klauzula ta daje możliwość zakazania uprawy i/lub sprzedaży danego GMO. Do tej pory tylko Austria zakazała zarówno uprawy, jak i obrotu kukurydzą MON810 w oparciu o art. 23.[1]

W 2013 r. na drodze rozporządzenia także Polska zakazała stosowania materiału siewnego kukurydzy MON810.[2] Zakaz ten wprowadzono w oparciu o znowelizowaną ustawę o nasiennictwie (art. 104, ust. 9)[3], do której wpisano zapisy dyr. 2002/53/WE umożliwiające wprowadzenie takiego zakazu[4], co było wówczas jedynym dobrym rozwiązaniem, ponieważ do tej pory do prawa krajowego nie implementowano wspomnianego powyżej art. 23 dyr. 2001/18/WE. Kara za naruszenie zakazu stosowania materiału siewnego transgenicznej kukurydzy została określona w ustawie o nasiennictwie - jest nią zniszczenie uprawy i nałożenie kary finansowej w postaci 200% wartości materiału siewnego (art. 123, ust. 3).

Zarówno opisane zakazy, jak i zakazy w innych krajach unijnych wprowadzono drogą rozporządzeń. Zakazy upraw i obrotu GMO wpisane do ustawy byłyby sprzeczne z prawem unijnym.  

Dodatkowo na mocy przepisów przejściowych określonych w art. 26c ust. 1 dyr. 2015/412 (z dnia 11 marca 2015 roku zmieniającej dyr. 2001/18/WE w zakresie umożliwienia państwom członkowskim ograniczenia lub zakazu uprawy organizmów zmodyfikowanych genetycznie (GMO) na swoim terytorium)[5], wykorzystując klauzulę opt-out Polska wraz z osiemnastoma innymi państwami członkowskimi - Austrią, Belgią (na terytorium Walonii), Bułgarią, Chorwacją, Cyprem, Danią, Francją, Grecją, Holandią, Litwą, Luksemburgiem, Łotwą, Maltą, Niemcami, Słowenią, Węgrami, Wielką Brytanią (na terytorium Szkocji, Walii, Irlandii Północnej) i Włochami wprowadziła zakazy uprawy będących w procesie autoryzacji odmian zmodyfikowanej genetycznie kukurydzy. W ten sposób ponad 65% ziem uprawnych UE zostało wyłączonych spod upraw GMO.[6], [7]

2. ZAKAZ OBROTU MATERIAŁEM SIEWNYM GMO

W 2012 roku Europejski Trybunał Sprawiedliwości uznał polski zakaz obrotu materiałem nasiennym GMO wpisany do ustawy o nasiennictwie za niezgodny z prawem unijnym. W wyniku wyroku Trybunału zakaz usunięto z ustawy i zastąpiono go na drodze rozporządzenia wspomnianym wyżej zakazem stosowania materiału siewnego kukurydzy MON810.

Ówczesny zakaz obrotu materiałem nasiennym GMO był de facto pustym zapisem, ponieważ rolnicy kupowali nasiona kukurydzy GMO w Czechach i wysiewali w Polsce, nie informując o tym nikogo. Gdy w 2009 r. Greenpeace znalazł pole obsiane kukurydzą MON810 i powiadomił o jego istnieniu prokuraturę[8], ta umorzyła postępowanie.

Obecnie procedowany jest projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie zakazu obrotu materiałem siewnym odmian kukurydzy MON810[9]. Proces ten rozpoczęto w oparciu o ponownie znowelizowaną ustawę o nasiennictwie (art. 104, ust. 9a), do której implementowano zapisy dyr. 2002/53/WE dotyczące możliwości wprowadzenia zakazu obrotu materiałem siewnym GMO (art. 18).

Po wejściu w życie powyższe rozporządzenie będzie miało zastosowanie w odniesieniu do materiału siewnego dopuszczonych do uprawy na terenie UE odmian kukurydzy MON810. Wymieniony w pkt. 1 zakaz uprawy i sprzedaży kukurydzy MON810 obowiązujący na terenie Austrii, jak już wspomniano, opiera się na art. 23 dyr. 2001/18/WE, który umożliwia m.in. wprowadzenie całkowitego zakazu sprzedaży danego GMO w jego wszystkich zastosowaniach (np. także jako składnika pasz), nie tylko materiału siewnego. Obecnie niestety nie są prowadzone prace mające na celu implementację do polskiego prawa klauzuli bezpieczeństwa, czyli art. 23 dyr. 2001/18/WE. Miał ją wprowadzić do ustawy o GMO projekt nowelizacji przygotowany w czasie kadencji poprzedniego rządu.[10]

3. USTAWA O GMO

Polska wciąż nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku implementowania do prawa krajowego, czyli do ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw (potocznie zwanej ustawą o GMO) postanowień dyrektywy 2001/18/WE i części innych aktów prawnych dotyczących GMO. Do tej pory przeprowadzano nowelizacje fragmentów wspomnianej ustawy, co w większości było następstwem wyroków Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, wzywających kolejne rządy do dostosowania prawa krajowego do prawa unijnego w wybranym zakresie.

Pierwsza nowelizacja, którą 6 lutego br. podpisał prezydent Bronisław Komorowski dotyczyła głównie użycia laboratoryjnego GMO i upraw testowych (w dużej mierze implementowała postanowienia dyr. 2009/41/WE w sprawie ograniczonego stosowania mikroorganizmów zmodyfikowanych genetycznie i bardzo wybiórczo dyr. 2001/18/WE). Nowelizacja ta nie zmieniła prawa krajowego w dziedzinie upraw komercyjnych, pasz ani żywności.

Obecnie w następstwie kolejnego wyroku ETS[11] prowadzone są prace nad kolejną nowelizacją ustawy o GMO[12], które mają na celu implementację do polskiego prawa zapisów dyr. 2001/18/WE związanych z prowadzeniem rejestru upraw GMO i powiadamianiem o nim. Według prawa unijnego rejestr powinien być ustanowiony nawet w sytuacji, gdy uprawy GMO nie są prowadzone w danym kraju. W polskim ustawodawstwie rejestr znajdzie się za sprawą interwencji Instytutu Spraw Obywatelskich.[13] W opinii Greenpeace projekt nowelizacji nie spełnia wymogów prawodawstwa unijnego.[14] Zmiany w prawie, mające na celu wykluczenie GMO ze środowiska naturalnego i rynku, powinny być spójne z prawem unijnym. Każdy tworzony projekt powinien wypełniać wymóg praworządności, co w dłuższej perspektywie zaowocuje jego skutecznością. Brak zgodności z europejską literą prawa powoduje unieważnienie poszczególnych zapisów przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości (co już miało miejsce w przeszłości, więcej na ten temat w pkt. 2) i tym samym z danym problemem trzeba się mierzyć na nowo.

W tym miejscu podkreślamy raz jeszcze - w Polsce obowiązują zgodne z prawem unijnym zakazy stosowania materiału siewnego wszystkich odmian kukurydzy MON810 wprowadzone na mocy rozporządzeń wydawanych do ustawy o nasiennictwie, a także zakazy uprawy wspomnianej kukurydzy i innych odmian transgenicznych tej rośliny wprowadzone na mocy przepisów przejściowych dyr. 2015/412 (więcej informacji na ten temat znajduje się w pkt. 1). 

4. ZMIANY W PRAWIE NA POZIOMIE UE I DZIAŁANIA KE

11.03.2015 r. weszła w życie dyr. 2015/412, która zmieniła dyr. 2001/18/WE w zakresie umożliwienia państwom członkowskim ograniczenia lub zakazu uprawy organizmów zmodyfikowanych genetycznie (GMO) na swoim terytorium. Polska na mocy przepisów przejściowych określonych w dyrektywie wprowadziła zakazy uprawy kukurydzy GMO (więcej informacji na ten temat znajduje się w pkt. 1). Art. 26b, ust. 3 zmienionej dyrektywy zawiera zapisy w zakresie wprowadzania zakazów upraw danego GMO lub grup GMO określonych rodzajem albo cechą uprawy w oparciu o argumenty odnoszące się do a) celów polityki ochrony środowiska; b) zagospodarowania przestrzennego w miastach i na obszarach wiejskich; c) użytkowania gruntów; d) skutków społeczno-gospodarczych; e) unikania obecności GMO w innych produktach; f) celów polityki rolnej; g) polityki publicznej. Z punktu widzenia dbałości o zachowanie Polski wolnej od upraw GMO jest to kluczowy (obok wspomnianego wcześniej art. 23 dyr. 2001/18/WE) zapis umożliwiający wprowadzanie zakazów upraw roślin transgenicznych. Niestety także i on nie został uwzględniony w projekcie nowelizowanej ustawy o GMO (, chociaż znajdował się w projekcie ustawy o GMO z 2015 r. – przypis 11).

Po uprawomocnieniu się dyr. 2015/412 Komisja Europejska przedstawiła propozycję w sprawie dopuszczenia do uprawy w UE dwóch nowych odmian genetycznie zmodyfikowanej kukurydzy 1507 koncernu DuPont Pioneer i kukurydzy Bt11 koncernu Syngenta oraz przedłużenia pozwolenia na uprawę jedynej transgenicznej rośliny uprawianej na terenie UE – kukurydzy MON810. Projekt ten zgodnie z przewidywaniami nie spotkał się z aprobatą państw członkowskich i nie uzyskał kwalifikowanej większości głosów, tak więc ostateczna decyzja w tej sprawie leży po stronie KE.[15] 01.06.2017 r. Parlament Europejski wystosował rezolucję, w której domaga się, żeby KE nie dopuściła do autoryzacji wymienionych odmian GMO.

5. ŻYWNOŚĆ I PASZE

Według prawa unijnego każdy produkt zawierający przynajmniej 0,9% składników zmodyfikowanych genetycznie powinien zawierać na opakowaniu taką informację.[16] Niestety nie dotyczy to znakowania produktów nabiałowych i mięsnych pochodzących ze zwierząt karmionych paszami z GMO. (Obecnie prowadzone są także w Polsce prace legislacyjne mające na celu wprowadzenie oznakowania produktów wytworzonych bez GMO.[17]) W 2016 r. ponownie przeprowadzono nowelizację ustawy o paszach[18], według której stosowanie pasz z GMO ma być zabronione od 1 stycznia 2019 r. (Wprowadzenie zakazu od około dziesięciu lat jest przekładane przez kolejne rządy.)

Rocznie do Polski importuje się około 2 mln ton śruty sojowej GMO. Śruta ta stanowi około 60% surowców wysokobiałkowych do produkcji pasz. Jednym ze sposobów uniezależnienia się od importu śruty sojowej GMO powinien być rozwój rodzimych źródeł białka w oparciu o rośliny strączkowe. Instytut Uprawy i Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach prowadzi od kilku lat badania w tym zakresie. Ich wyniki są bardzo obiecujące.[19] Ponadto istnieją odmiany konwencjonalnej soi, które dobrze plonują w polskich warunkach klimatycznych.[20] W Europie Zachodniej rośnie popyt na produkty nabiałowe i mięsne pochodzące od zwierząt karmionych paszami wolnymi od GMO. W Austrii już niemal 100% produktów nabiałowych pochodzi z takich hodowli, a zmiana pasz wykorzystujących śrutę sojową z upraw transgenicznych na pasze wykorzystujące surowce konwencjonalne nie przyczyniła się do znaczącego wzrostu cen produktów spożywczych.[21] W Polsce produkty takie są wciąż w mniejszości i kupić je można w wybranych sieciach handlowych i sklepach ekologicznych.



[1] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2001/18/WE z dnia 12 marca 2001 r. w sprawie zamierzonego uwalniania do środowiska organizmów zmodyfikowanych genetycznie i uchylająca dyrektywę Rady 90/220/EWG http://ec.europa.eu/health//sites/health/files/files/eudralex/vol-1/dir_2001_18/dir_2001_18_pl.pdf

[2] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 kwietnia 2017 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zakazu stosowania materiału siewnego odmian kukurydzy MON 810 http://dziennikustaw.gov.pl/du/2017/830  Zakaz ten jest corocznie uaktualniany zgodnie z wykazem odmian kukurydzy MON810 wpisanych do Wspólnotowego Katalogu Odmian Roślin Rolniczych.

[3] Ustawa z dnia 9 listopada 2012 r. o nasiennictwie, tekst ujednolicony http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20120001512
[4] Dyrektywa Rady 2002/53/WE z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie wspólnego katalogu odmian gatunków roślin uprawnych, art. 16, ust. 2 http://orka.sejm.gov.pl/Drektywy.nsf/all/32002L0053/$File/32002L0053.pdf
[5] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/412 z dnia 11 marca 2015 r. w sprawie zmiany dyrektywy 2001/18/WE w zakresie umożliwienia państwom członkowskim ograniczenia lub zakazu uprawy organizmów zmodyfikowanych genetycznie (GMO) na swoim terytorium http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32015L0412&from=EN
[6] Restrictions of geographical scope of GMO applications/authorisations: Member States demands and outcomes http://ec.europa.eu/food/plant/gmo/authorisation/cultivation/geographical_scope_en.htm
[7] Już 17 państw UE powiedziało Komisji Europejskiej „nie” dla upraw GMO
[8] Greenpeace zabezpiecza pola GMO i zawiadamia prokuraturę o podejrzeniu popełnienia przestępstwahttp://www.greenpeace.org/poland/pl/wydarzenia/polska/gmo-greenpeace-odkrywa-nielegalne-pole/
[9] Projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie zakazu obrotu materiałem siewnym odmian kukurydzy MON810 https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12297904 
[10] Ustawa o zmianie ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw  http://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/270032/270072/270073/dokument164427.pdf
[13] Zapadł wyrok w sprawie naruszania przez Polskę unijnego obowiązku dotyczącego upraw GMO https://chcewiedziec.pl/zapadl-wyrok-w-sprawie-naruszania-przez-polske-unijnego-obowiazku-dotyczacego-upraw-gmo/
[14] Konsultacje publiczne projektu ustawy o zmianie ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych oraz niektórych innych ustaw  http://legislacja.rcl.gov.pl/docs//2/12287054/12361601/12361604/dokument234753.pdf
[15] KE bez poparcia rządów państw członkowskich dla GMO
[16] Rozporządzenie WE nr 1829/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 września 2003 r. w sprawie genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32003R1829&from=PL
[17] Projekt ustawy o oznakowaniu produktów wytworzonych bez wykorzystania organizmów genetycznie zmodyfikowanych oraz o zmianie niektórych innych ustaw http://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12297951/katalog/12431196#12431196
[18] Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20061441045
[21] State of play in the EU on GM-free food labelling schemes and assessment of the need for possible harmonisation https://ec.europa.eu/food/sites/food/files/plant/docs/gmo-traceability-gm-free_labelling_study_case_en.pdf

 

 

Tematy