{"id":3770,"date":"2013-12-12T20:18:08","date_gmt":"2013-12-12T18:18:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/?p=3770"},"modified":"2019-11-06T11:05:59","modified_gmt":"2019-11-06T09:05:59","slug":"zatrzymanie-dzialaczy-greenpeace-przez-wladze-rosyjskie-z-punktu-widzenia-praw-czlowieka-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/artykuly\/3770\/zatrzymanie-dzialaczy-greenpeace-przez-wladze-rosyjskie-z-punktu-widzenia-praw-czlowieka-2\/","title":{"rendered":"Zatrzymanie dzia\u0142aczy Greenpeace przez w\u0142adze rosyjskie z punktu widzenia praw cz\u0142owieka"},"content":{"rendered":"

dr Adam Bodnar<\/em><\/p>\n

Zatrzymanie przez w\u0142adze rosyjskie statku \u201eArctic Sunrise\u201c, nale\u017c\u0105cego do Greenpeace oraz p\u0142ywaj\u0105cego pod bander\u0105 holendersk\u0105, mo\u017cna ocenia\u0107 pod wzgl\u0119dem prawnym z\u00a0dw\u00f3ch perspektyw:<\/strong><\/p>\n

1) perspektywy naruszenia prawa morskiego, a w szczeg\u00f3lno\u015bci Konwencji o Prawie Morza z\u00a01982 r. Problem ten zosta\u0142 poddany rozstrzygni\u0119ciu przez Rz\u0105d Holandii w post\u0119powaniu arbitra\u017cowym przed Mi\u0119dzynarodowym Trybuna\u0142em ds. Prawa Morza w Hamburgu;<\/p>\n

2) perspektywy naruszenia praw cz\u0142owieka w zwi\u0105zku z\u00a0reakcj\u0105 w\u0142adz rosyjskich na akcj\u0119 Greenpeace oraz zatrzymanie 30 cz\u0142onk\u00f3w za\u0142ogi.<\/p>\n

Przedmiotem niniejszego komentarza jest perspektywa potencjalnego naruszenia praw cz\u0142owieka.<\/p>\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce akcja zaplanowana oraz realizowana przez \u201eGreenpeace\u201c mie\u015bci\u0142a si\u0119 w granicach wolno\u015bci s\u0142owa. Do kanon\u00f3w standardu nale\u017cy organizowanie happening\u00f3w, prowokacji, akcji protestacyjnych. Dla przyk\u0142adu, Europejski Trybuna\u0142 Praw Cz\u0142owieka uznawa\u0142 za dopuszczalne i mieszcz\u0105ce si\u0119 w granicach wolno\u015bci s\u0142owa przeszkadzanie w polowaniach organizowanych na prywatnych posesjach. Z\u00a0wolno\u015bci\u0105 s\u0142owa immanentnie zwi\u0105zana jest kontrowersja, reprezentacja pogl\u0105d\u00f3w mniejszo\u015bciowych, marginalizowanych, a cz\u0119sto tak\u017ce brak akceptacji wi\u0119kszo\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa na okre\u015blone dzia\u0142anie. Z\u00a0korzystaniem z\u00a0wolno\u015bci s\u0142owa wi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce dob\u00f3r miejsca i formy ekspresji – tak aby w\u0142a\u015bnie zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na okre\u015blony problem, zagadnienie lub zjawisko. Wa\u017cny jest tak\u017ce jej pokojowy charakter. Korzystanie z\u00a0wolno\u015bci s\u0142owa nie powinno przeradza\u0107 si\u0119 w akt bezpodstawnej i nieuzasadnionej agresji. Istotny jest r\u00f3wnie\u017c cel korzystania z\u00a0wolno\u015bci s\u0142owa \u2013 mocniej chronione s\u0105 akty podejmowane w ochronie interesu publicznego. S\u0142abiej chroniona jest ekspresja, kt\u00f3rej celem jest przekaz komercyjny czy realizacja partykularnych interes\u00f3w (np. wypowied\u017a reklamowa). Oznacza to, \u017ce w przypadku ekspresji dotycz\u0105cej spraw publicznych znacznie dalej si\u0119gaj\u0105 granice wolno\u015bci s\u0142owa. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 sytuacja polityka, kt\u00f3ry musi znosi\u0107 mocne i cz\u0119sto agresywne komentarze na temat swojego \u017cycia (tzw. koncepcja \u201egrubej sk\u00f3ry\u201c).<\/p>\n

Zakwalifikowanie akcji zorganizowanej przez \u201eGreenpeace\u201c i realizowanej przez za\u0142og\u0119 statku \u201eArctic Sunrise\u201c jako aktu korzystania z\u00a0wolno\u015bci s\u0142owa ma konkretne konsekwencje dla oceny dzia\u0142a\u0144 w\u0142adz rosyjskich z\u00a0punktu widzenia praw cz\u0142owieka. Standardy praw cz\u0142owieka, ustanowione w ramach systemu Rady Europy (w tym w szczeg\u00f3lno\u015bci orzecznictwo Europejskiego Trybuna\u0142u Praw Cz\u0142owieka) zasadniczo nie dopuszczaj\u0105 pozbawiania wolno\u015bci jednostki w konsekwencji korzystania z\u00a0wolno\u015bci s\u0142owa (wyj\u0105tek to sytuacja skazania za akty tzw. mowy nienawi\u015bci). Zastosowanie w takiej sytuacji aresztu narusza standardy art. 5 ust. 1 pkt. c Europejskiej Konwencji Praw Cz\u0142owieka. Zgodnie z\u00a0tym przepisem w\u0142adze maj\u0105 prawo zatrzyma\u0107 lub aresztowa\u0107 osob\u0119 \u201ew celu postawienia przed w\u0142as\u0301ciwym organem, jez\u0307eli istnieje uzasadnione podejrzenie pope\u0142nienia czynu zagroz\u0307onego kara\u0328, lub, jes\u0301li jest to konieczne, w celu zapobiez\u0307enia pope\u0142nieniu takiego czynu lub uniemoz\u0307liwienia ucieczki po jego dokonaniu\u201c.\u00a0 W omawianym przypadku nie istnieje \u201epodejrzenie pope\u0142nienia czynu zagro\u017conego kar\u0105\u201c. Trudno bowiem korzystanie z\u00a0wolno\u015bci s\u0142owa zakwalifikowa\u0107 jako akt piractwa, tak jak to mia\u0142o miejsce w przypadku aktywist\u00f3w \u201eGreenpeace\u201c. Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce tego typu kwalifikacja wzbudzi\u0142a w\u0105tpliwo\u015bci nawet najwy\u017cszych przedstawicieli w\u0142adz rosyjskich, co mia\u0142oby znaczenie przy ewentualnej p\u00f3\u017aniejszej ocenie zdarze\u0144 przez Europejski Trybuna\u0142 Praw Cz\u0142owieka.<\/p>\n

Kwalifikacja \u201epiractwa\u201c wskazana przez w\u0142adze rosyjskie (i opieraj\u0105ca si\u0119 na rosyjskim kodeksie karnym) okaza\u0142a si\u0119 jednak wystaraczaj\u0105c\u0105 formaln\u0105 podstaw\u0105 do podj\u0119cia dzia\u0142a\u0144 prawnych (i pozbawienia wolno\u015bci aktywist\u00f3w). Z\u00a0punktu widzenia standard\u00f3w praw cz\u0142owieka istnienie samej podstawy formalnej jest niewystarczaj\u0105ce. Nawet gdyby okaza\u0142o si\u0119, \u017ce konieczne by\u0142o zatrzymanie aktywist\u00f3w \u201eGreenpeace\u201c celem odebrania od nich wyja\u015bnie\u0144 lub ich przes\u0142uchania, to i tak po dokonaniu tych czynno\u015bci trudno znale\u017a\u0107 podstawy dla ich tymczasowego aresztowania, skoro przest\u0119pstwo \u201epiractwa\u201c nie mia\u0142o miejsca.\u00a0 Z\u00a0punktu widzenia standard\u00f3w praw cz\u0142owieka nie jest tak\u017ce dopuszczalne p\u00f3\u017aniejsze poszukiwanie \u201euzasadnienia\u201c dla dalszego stosowania \u015brodk\u00f3w skutkuj\u0105cych pozbawieniem wolno\u015bci. W tym \u015bwietle nale\u017cy ocenia\u0107 doniesienia o rzekomym znalezieniu na statku \u201eArctic Sunrise\u201c sprz\u0119tu szpiegowskiego czy narkotyk\u00f3w.<\/p>\n

Powy\u017csza sytuacja ma konsekwencje proceduralne zar\u00f3wno dla pa\u0144stw-stron Konwencji, jak i dla samych aktywist\u00f3w. Po wyczerpaniu toku instancyjnego w przedmiocie tymczasowego aresztowania (tj. rozpoznania za\u017calenia przez s\u0105d odwo\u0142awczy w Murma\u0144sku) b\u0119d\u0105 oni mogli wnie\u015b\u0107 skarg\u0119 do Europejskiego Trybuna\u0142u Praw Cz\u0142owieka na naruszenie standard\u00f3w wynikaj\u0105cych z\u00a0art. 5 Konwencji w kontek\u015bcie nadmiernego stosowania tymczasowego aresztowania. Ponadto mo\u017cliwa jest w takiej sytuacji skarga mi\u0119dzypa\u0144stwowa do ETPCz. Mog\u0142aby ona by\u0107 z\u0142o\u017cona przez pa\u0144stwa b\u0119d\u0105ce stron\u0105 Europejskiej Konwencji Praw Cz\u0142owieka, kt\u00f3rej obywatele zostali zatrzymani przez w\u0142adze rosyjskie.<\/p>\n

Warto jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce powy\u017csze procedury (oraz ich potencjalny skutek w postaci uwolnienia aktywist\u00f3w \u201eGreenpeace\u201c) mog\u0105 by\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142e. ETPCz w ostatnich latach wielokrotnie zajmowa\u0142 si\u0119 sprawami o zabarwieniu politycznym i nawet w najwa\u017cniejszych sprawach czas oczekiwania na wyrok przekracza\u0142 rok. Istnieje oczywi\u015bcie mo\u017cliwo\u015b\u0107 z\u0142o\u017cenia do ETPCz wniosku w trybie tzw. Regu\u0142y 39. Pozwala ona na natychmiastowe dzia\u0142anie ETPCz, kiedy brak reakcji m\u00f3g\u0142by spowodowa\u0107 nieodwracalne skutki dla ochrony praw jednostki. Dotyczy to w szczeg\u00f3lno\u015bci spraw ekstradycyjnych lub wydalenia cudzoziemc\u00f3w, ale w wyj\u0105tkowych okoliczno\u015bciach tak\u017ce konieczno\u015bci nag\u0142ego ratowania zdrowia ze wzgl\u0119du na bezpo\u015brednie zagro\u017cenie \u017cycia. Z\u00a0og\u00f3lnie dost\u0119pnych informacji wynika\u0107 mo\u017ce potencjalne naruszenie art. 3 Konwencji ze wzgl\u0119du na warunki pobytu w rosyjskim areszcie \u015bledczym. Jednak\u017ce sam ten fakt mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 podstaw\u0105 p\u00f3\u017aniejszej skargi do ETPCz. Jest jednak niewystarczaj\u0105cy dla uruchomienia procedury na podstawie Regu\u0142y 39.<\/p>\n

Z\u00a0powy\u017cszych wzgl\u0119d\u00f3w g\u0142\u00f3wny nacisk w najbli\u017cszym czasie powinien by\u0107 po\u0142o\u017cony na dzia\u0142ania dyplomatyczne zmierzaj\u0105ce do uwolnienia aktywist\u00f3w \u201eGreenpeace\u201c. Wydaje si\u0119, \u017ce mo\u017ce to by\u0107 najbardziej skuteczny mechanizm nacisku w perspektywie kilku miesi\u0119cy. W tym kontek\u015bcie warto tak\u017ce domaga\u0107 si\u0119, aby pa\u0144stwa-strony Konwencji o Prawie Morza przyst\u0105pi\u0142y do procedury arbitra\u017cowej wszcz\u0119tej przez Rz\u0105d Holandii. Mi\u0119dzynarodowe instrumenty ochrony praw cz\u0142owieka mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 skuteczne, ale dopiero w d\u0142u\u017cszej perspektywie. Podnoszenie jednak zarzutu naruszenia praw cz\u0142owieka mo\u017ce by\u0107 pomocne w przekonywaniu w\u0142adz pa\u0144stw-stron Konwencji do podejmowania skutecznych dzia\u0142a\u0144 dyplomatycznych, a nie tylko ograniczania si\u0119 do pomocy konsularnej dla zatrzymanych aktywist\u00f3w.<\/p>\n

dr Adam Bodnar –\u00a0<\/strong>wiceprezes zarz\u0105du Helsi\u0144skiej Fundacji Praw Cz\u0142owieka, adiunkt w Zak\u0142adzie Praw Cz\u0142owieka WPiA UW<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

dr Adam Bodnar Zatrzymanie przez w\u0142adze rosyjskie statku \u201eArctic Sunrise\u201c, nale\u017c\u0105cego do Greenpeace oraz p\u0142ywaj\u0105cego pod bander\u0105 holendersk\u0105, mo\u017cna ocenia\u0107 pod wzgl\u0119dem prawnym z\u00a0dw\u00f3ch perspektyw: 1) perspektywy naruszenia prawa morskiego,…<\/p>\n","protected":false},"author":25,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ep_exclude_from_search":false,"p4_og_title":"","p4_og_description":"","p4_og_image":"","p4_og_image_id":"","p4_seo_canonical_url":"","p4_campaign_name":"not set","p4_local_project":"","p4_basket_name":"not set","p4_department":"","footnotes":""},"categories":[2],"tags":[24,31,32],"p4-page-type":[16],"class_list":["post-3770","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-klimat-energia","tag-aktywizm","tag-demokracjaiprawaczlowieka","tag-arktyka","p4-page-type-artykuly"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3770","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/users\/25"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3770"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3770\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3772,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3770\/revisions\/3772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3770"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3770"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3770"},{"taxonomy":"p4-page-type","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.greenpeace.org\/poland\/wp-json\/wp\/v2\/p4-page-type?post=3770"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}