De tijd van vrijblijvendheid in het Nederlandse klimaatbeleid is voorbij. In een baanbrekend vonnis in de Klimaatzaak Bonaire oordeelt de rechtbank dat het huidige klimaatbeleid onrechtmatig is, zowel op het gebied van mitigatie (het voorkomen van opwarming) als adaptatie (het aanpassen aan de gevolgen).
Dit vonnis is een erkenning van het onrecht dat inwoners van Bonaire, wordt aangedaan. Hieronder de belangrijkste overwinningen op een rij.
1. De rechter oordeelt dat de Staat de eigen inwoners discrimineert
De rechtbank stelt het niet zomaar vast: een overheid die haar eigen burgers discrimineert. De rechtbank oordeelt dat de Staat in strijd handelt met de mensenrechten van de inwoners van Bonaire. Nederland heeft onvoldoende tijdige en passende maatregelen genomen om de inwoners van Bonaire te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. Dit terwijl Nederland al 3 decennia weet dat Bonaire extra kwetsbaar is voor klimaatverandering.
Waar Europees Nederland wordt beschermd door dijken en geavanceerde plannen, bleef Bonaire achter. Daarom concludeert de rechtbank dat de Staat het recht op familieleven en het recht op cultuur van de inwoners van Bonaire schendt, en dat zij hen anders behandelt dan die van Europees Nederland, zonder dat daar een gegronde rechtvaardiging voor is. Dat is discriminatie.
Het is wereldwijd de eerste keer dat een Staat op basis van mensenrechten wordt opgedragen om adaptatiemaatregelen te nemen om een specifiek deel van de bevolking te beschermen.
2. Adaptatieplan voor Bonaire in 2030
De rechter dwingt de Staat om uiterlijk in 2030 met een nationaal adaptatieplan voor heel Nederland te komen waar Caribisch Nederland, en dus Bonaire, ook onder valt. Dit plan moet dan niet alleen af zijn, de regering moet ook al begonnen zijn met de uitvoering daarvan (waarvoor dus ook genoeg geld moet zijn).
Dit plan moet de inwoners van Bonaire voldoende bescherming bieden, wat voor een kwetsbaar eiland juist extra in plaats van minder maatregelen dan voor Europees Nederland kan betekenen. Het plan moet inzetten op het verminderen van de sociale en economische gevolgen van klimaatverandering, zoals het tegengaan van armoede en vergroten van de weerbaarheid tegen klimaatverandering. Gemeenschappen en organisaties moeten mee kunnen praten over het klimaatadaptatieplan.
Het klimaatadaptatieplan moet voldoen aan de doelen voor klimaatadaptatie die landen in VN verband hebben afgesproken. Dit zet een juridische standaard die wereldwijd als blauwdruk kan dienen voor andere kwetsbare gebieden die vechten tegen de stijgende zeespiegel.
3. De erkenning van cultuur als mensenrecht
Klimaatverandering bedreigt niet alleen levens, maar ook de ziel van een samenleving. De rechtbank stelt vast dat het recht op cultuur is geschonden. Dit gaat over de cultuur op Bonaire in de breedste zin van het woord – van de historische slavenhutjes die door overstromingen worden bedreigd tot de manier van leven die verbonden is aan het land. De rechter erkent hiermee dat een overheid die de cultuur van haar burgers laat wegspoelen, haar zorgplicht verzaakt. Dit is de eerste keer dat een nationale rechter oordeelt dat een land het recht op cultuur schendt door gebrekkig klimaatbeleid. Dit is belangrijke jurisprudentie voor andere klimaatzaken waar lokale cultuur wordt bedreigd door klimaatverandering.
4. Het einde van de vrijblijvende doelen
Ook op het gebied van mitigatie (uitstootvermindering) is de winst groot. De rechter veegt de vloer aan met de huidige ‘streefdoelen’. Volgens internationale VN-verdragen moet een land nationaal bindende doelen stellen.
Daarbij stelt de rechtbank duidelijke eisen:
- Lucht- en scheepvaart tellen mee: Waar de overheid deze sectoren vaak buiten de nationale doelen hield, bepaalt de rechter dat ze er gewoon bij horen. Dat betekent dat het reductiedoel in de Nederlandse klimaatwet, 55% broeikasgasreductie in 2030 nog veel te laag is.
- Bindende tussenstappen: Ook voor 2035, 2040 en 2045 moeten er bindende doelen komen.
Ook concludeert de rechtbank dat de Staat voldoende maatregelen moet nemen om doelen te halen. Vorig jaar constateerde het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat er maar 5% kans is dat het huidige, en dus onvoldoende, doel van -55% reductie gehaald wordt. Het nieuwe kabinet zal dus extra maatregelen moeten nemen om de CO2-uitstoot sneller terug te dringen om zo aan het rechterlijk vonnis te voldoen.
5. Een eerlijke bijdrage aan de 1,5-gradengrens
De meest technische, maar misschien wel meest verstrekkende winst, is de eis tot kwantificering van de hoeveelheid CO2 die Nederland nog uit mag stoten. De rechter noemt het huidige beleid, waarbij Nederland een onevenredig groot deel van het mondiale CO2-budget opsnoept, ‘controversieel’.
En verklaart dat het huidige klimaatbeleid geen eerlijke bijdrage is aan het wereldwijde doel om opwarming te beperken tot maximaal 1,5 graad. Dit is cruciaal om de grootste klimaateffecten nog te kunnen voorkomen. Zeker voor kleine eilanden maakt het een wereld van verschil of we onder de 1,5 graad blijven of daarover heen gaan.
De Staat wordt nu gedwongen om binnen 18 maanden inzichtelijk te maken hoeveel emissieruimte Nederland nog daadwerkelijk heeft en om nieuwe, bindende doelen te stellen. Dit moet gebaseerd zijn op een eerlijke verdeling van het resterende wereldwijde CO2-budget om onder de 1,5 graad opwarming te blijven. De rechtbank verwijst hier naar het feit dat zelfs het ministerie van Financiën eerder al toe dat dit budget eigenlijk al binnen twee jaar op is.
Nederland moet opnieuw zijn huiswerk doen, maar de uitkomst kan niet anders zijn dan dat de uitstoot veel sneller naar nul moet. Bovendien zal Nederland in het buitenland bij moeten dragen aan CO2-reductie.
6. Nederland kan zich niet verschuilen achter de EU
De Staat probeerde zich achter de doelen van de Europese Unie te verschuilen. Maar daar maakt de rechtbank korte metten mee. Nederland heeft, net als ieder ander land, een eigen individuele verantwoordelijkheid om een eerlijk aandeel te leveren aan CO2 reductie en moet daar ook zelf over rapporteren. Bovendien doet de Europese Unie volgens de rechtbank niet genoeg en stelt dat de EU-klimaatdoelen onvoldoende zijn. Nederland moet ervoor zorgen dat de maatregelen die zij nemen effectief zijn om de mensenrechten van burgers op Bonaire te beschermen.
De politiek moet nu kiezen voor rechtvaardige maatregelen die goed zijn voor mens én klimaat. Wij roepen aanstaand premier Jetten op het vonnis uit te voeren met keuzes waar we allemaal wat aan hebben (zoals betaalbaar OV) en de rekening neer te leggen bij de grote vervuilers.
Steun deze oproep aan ons aankomend premier. Zet je voornaam in de krant en we herinneren hem met z’n allen dat rechtvaardig klimaatbeleid kan én moet.
Doe mee
