** Υπεύθυνη της έρευνας και συγγραφή κειμένου: Βίκυ Σαραντάκη, εθελόντρια ελληνικού γραφείου Greenpeace
Με παρατεταμένους καύσωνες και ακραίες θερμοκρασίες να πλήττουν πλέον ολόκληρη την Ευρώπη, η κλιματική κρίση διαμορφώνει ένα νέο ενεργειακό τοπίο: η ενεργειακή φτώχεια παύει να αποτελεί αποκλειστικά χειμερινό φαινόμενο και μετατρέπεται σε ζήτημα όλου του χρόνου. Η θερινή ενεργειακή φτώχεια, δηλαδή η αδυναμία εξασφάλισης δροσερών συνθηκών διαβίωσης, συνιστά ένα εξίσου κρίσιμο – αλλά συχνά υποτιμημένο – κοινωνικό και ενεργειακό ζήτημα.
Η κτιριακή ανεπάρκεια και τα νέα ευρωπαϊκά δεδομένα
Οι μεσογειακές χώρες έρχονται ανέκαθεν αντιμέτωπες με υψηλές θερμοκρασίες λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, ενώ στην εξίσωση έρχονται να προστεθούν οι υψηλές τιμές ενέργειας, οι εισοδηματικές ανισότητες αλλά και η ενεργειακή ανεπάρκεια των κτιρίων, παράγοντες που οδηγούν τα νοικοκυριά σε καταστάσεις ενεργειακής ένδειας. Η Ελλάδα έχει από τις παλαιότερες κτιριακές υποδομές στην Ευρώπη, καθιστώντας ακόμα εντονότερη την ανάγκη για θέρμανση τον χειμώνα αλλά και ψύξη το καλοκαίρι και με συνέπεια μεγαλύτερη κατανάλωση ενέργειας. Η προώθηση ολοκληρωμένων ανακαινίσεων, όπως ριζικές ανακαινίσεις με έμφαση στο κέλυφος, ανακαινίσεις σε επίπεδο κτιρίου και όχι μεμονωμένων διαμερισμάτων, μπορούν να θωρακίσουν τα σπίτια απέναντι στην υπερθέρμανση.
Κάποιες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία και η Γαλλία, έχουν αρχίσει να λαμβάνουν μέτρα για την προσαρμογή τους σε αυτές τις νέες συνθήκες ζέστης, ενώ αντίστοιχα η Ισπανία ενσωμάτωσε ρητά τη θερινή ενεργειακή φτώχεια στην Εθνική της Στρατηγική κατά της Ενεργειακής Φτώχειας. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η θερινή ενεργειακή φτώχεια έχει ενταχθεί στην ενεργειακή πολιτική της ΕΕ και στην αναθεωρημένη Οδηγία για την Ενεργειακή Απόδοση των Κτιρίων (EPBD 2024/1275), με έμφαση στη θερμική άνεση, την υψηλή ενεργειακή απόδοση και την απαλλαγή από εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα.
Πώς όμως μπορούν να μεταφραστούν οι κατευθύνσεις αυτές στην πράξη, σε μέτρα στήριξης των ευάλωτων νοικοκυριών; Παρακάτω παρουσιάζονται μερικά ενδεικτικά παραδείγματα από ευρωπαϊκές χώρες.
MaPrimeRénov’ Program (Γαλλία)
Το MaPrimeRénov είναι ένα πρόγραμμα ενεργειακής αναβάθμισης κτιρίων από τη Γαλλική κυβέρνηση στο πλαίσιο της προσπάθειας της χώρας να πετύχει τους στόχους της για μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα και περιορισμό της κατανάλωσης ενέργειας.
Παρέχει άμεσες οικονομικές ενισχύσεις σε ιδιοκτήτες για ενεργειακές βελτιώσεις στις κατοικίες τους, καλύπτοντας και περιπτώσεις συνιδιοκτησίας για διευκόλυνση της συλλογικής ενεργειακής αναβάθμισης των πολυκατοικιών και των κοινόχρηστων χώρων τους. Παρά το γεγονός ότι δεν επικεντρώνεται αποκλειστικά σε παρεμβάσεις έναντι των υψηλών θερμοκρασιών, το πρόγραμμα χρηματοδοτεί εργασίες – όπως μόνωση κελύφους, εξαερισμού και σκίασης – οι οποίες είναι αποτελεσματικές στις ανάγκες δροσισμού τους καλοκαιρινούς μήνες. Το ύψος της επιχορήγησης που δίνεται εξαρτάται από εισοδηματικά κριτήρια, με πρωταρχικό στόχο τη στήριξη νοικοκυριών πολύ χαμηλού εισοδήματος (για τη συγκεκριμένη κατηγορία η κάλυψη φτάνει έως και 80%, ενώ σε συνδυασμό με άλλα βοηθήματα το ανώτατο όριο φτάνει έως και το 100%.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του ANAH (Agence Nationale de L’Habitat), το MaPrimeRénov έχει συμβάλει στη χρηματοδότηση κοντά 2,8 εκατομμυρίων νοικοκυριών από το 2020, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων από 459.000 ανακαινίσεων μεγάλης κλίμακας. Αν και πρόκειται για ένα δημοφιλές πρόγραμμα, οι συχνές αλλαγές πολιτικής έχουν δυσκολέψει την κατανόησή του από τους χρήστες. Επίσης, συχνά προκύπτουν ζητήματα με τον προϋπολογισμό του προγράμματος, παρόλο που οι ανάγκες είναι όλο και μεγαλύτερες, ενώ επισημαίνεται ότι θα έπρεπε να δίνεται ακόμα μεγαλύτερη έμφαση στις ολοκληρωμένες, ριζικές ανακαινίσεις.
SLIME Program (Γαλλία) (Service Local d’Intervention pour la Maîtrise de l’Energie)
Το SLIME είναι ένα πρόγραμμα ενεργειακής κοινωνικής πολιτικής με στόχο την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας και δρα σε επίπεδο δήμων και κοινοτήτων. Η διαδικασία του προγράμματος χωρίζεται στα εξής βήματα: α) στον εντοπισμό των ευάλωτων νοικοκυριών μέσω τοπικών δικτύων και υπηρεσιών, β) στην αξιολόγηση της ενεργειακής κατάστασης της κάθε κατοικίας με επίσκεψη από τεχνικό ή σύμβουλο, γ) στη δωρεάν διόρθωση μικροπροβλημάτων (π.χ. λάμπες LED, κεφαλές ντους χαμηλής ροής, πολύπριζα με διακόπτη, μονωτικές ταινίες παραθύρων), και δ) στην καθοδήγηση των δικαιούχων για την επιλογή του κατάλληλου προγράμματος/σχήματος στήριξης.
Παρά το ότι δεν προσφέρει κάποιου είδους οικονομική στήριξη, η σημασία του SLIME έγκειται στην προσέγγιση που ακολουθεί. Το πρόγραμμα εντοπίζει τα ευάλωτα νοικοκυριά, αξιολογεί την κατάσταση και τα καθοδηγεί να επιλέξουν τις κατάλληλες λύσεις και να ενταχθούν στα κατάλληλα προγράμματα για την άμεση και οικονομικά προσιτή ενεργειακή τους αναβάθμιση. Έτσι, βοηθά τους πολίτες να ξεπεράσουν γραφειοκρατικές δυσκολίες οι οποίες πιθανώς να τους απέτρεπαν από το να κινήσουν μόνοι τους τις διαδικασίες για ενεργειακή βελτίωση της κατοικίας τους. Το SLIME έχει στηρίξει πάνω από 110.000 νοικοκυριά από το 2013 και συνεχίζει να τρέχει μέχρι και σήμερα.
Fundo Verde De Apoio As Familias (Cascais, Πορτογαλία, 2025)
Το Fundo Verde de Apoio às Famílias αποτελεί ένα δημοτικό πράσινο ταμείο, σχεδιασμένο για την προώθηση της ενεργειακής μετάβασης σε τοπικό επίπεδο, διασφαλίζοντας ότι αυτή θα είναι προσβάσιμη σε όλους.
Παρέχει οικονομική στήριξη σε ευάλωτα νοικοκυριά του Δήμου Cascais για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας. Χρηματοδοτεί στοχευμένες παρεμβάσεις όπως την εγκατάσταση αντλιών θερμότητας και άλλων αποδοτικών συστημάτων θέρμανσης/ψύξης, τη βελτίωση της θερμομόνωσης (αντικατάσταση κουφωμάτων, διπλά τζάμια κ.οκ.), ή την τοποθέτηση φωτοβολταϊκών συστημάτων. Στόχος του προγράμματος είναι η ενεργειακή θωράκιση των κτιρίων, η μείωση του ενεργειακού κόστους των οικογενειών και η πράσινη μετάβαση.
Το παράδειγμα του Cascais αναδεικνύει τις δυνατότητες της τοπικής αυτοδιοίκησης να λειτουργήσει καταλυτικά για την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας. Οι δήμοι της χώρας μπορούν να ασκήσουν κοινωνική πολιτική και να συμβάλλουν στην ενεργειακή μετάβαση με τρόπο που ωφελεί τις τοπικές κοινωνίες.
Το πρόγραμμα υποστηρίζει εκατοντάδες ευάλωτα νοικοκυριά ετησίως και εξακολουθεί να είναι σε ισχύ. Καίριο στοιχείο του είναι η δυνατότητα προχρηματοδότησης έως και 100% για τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος. Ξεπερνώντας επομένως την απαίτηση για μια αρχική επένδυση εκ μέρους των δικαιούχων, εγγυάται ότι η ενεργειακή αναβάθμιση γίνεται προσβάσιμη σε όλους, χωρίς να αφήνει κανέναν πίσω.
Barrio Solar (Σαραγόσα)
Η δημιουργία μιας ηλιακής γειτονιάς που χαρακτηρίστηκε ως μια πρωτοβουλία αλληλεγγύης. Αναπτύχθηκε από το ίδρυμα ECODES μαζί με το δημοτικό συμβούλιο της Σαραγόσα και την εταιρεία προμηθευτή ενέργειας EDP, με στόχο την παροχή καθαρής και προσιτής ενέργειας μέσω της συλλογικής αυτοκατανάλωσης, με την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών πάνελ στις στέγες δημοτικών κτιρίων. Κάτοικοι της περιοχής και κοντινές επιχειρήσεις μπορούν να συμμετέχουν στο φωτοβολταϊκό σύστημα και να καταναλώνουν μέρος της παραγόμενης ενέργειας, μειώνοντας έτσι τους λογαριασμούς ρεύματος, χωρίς να χρειάζεται καμία αρχική επένδυση ή εγκατάσταση. Καταβάλλουν μόνο ένα χαμηλό μηνιαίο τέλος. Το πρόγραμμα έχει και κοινωνική διάσταση: για να μην αποκλειστεί κανείς από την ενεργειακή μετάβαση, το 10% της παραγόμενης ενέργειας διανέμεται δωρεάν σε ευάλωτα νοικοκυριά.
Η γειτονιά Actur στη Σαραγόσα έγινε η πρώτη ηλιακή γειτονιά, με συμμετοχή 200 σπιτιών και επιχειρήσεων. Ωστόσο η χρηματοδότηση του προγράμματος βασίστηκε κυρίως σε ιδιωτικά κεφάλαια. Αυτή είναι και η σημαντική κριτική που δέχθηκε το πρόγραμμα, μιας και συχνά μεγάλες εταιρείες (όπως η EDP) χρηματοδοτούν τέτοια προγράμματα για να κάνουν “πράσινο ξέπλυμα” (greenwashing). Μάλιστα, οι ανησυχίες επιβεβαιώνονται με την πρόσφατη ανακοίνωση της EDP Solar ότι αποχωρεί από το τμήμα οικιακής ηλιακής ενέργειας (αυτοκατανάλωση) στην Ισπανία, λόγω της πτώσης των τιμών της ηλεκτρικής ενέργειας και της μειωμένης ζήτησης για νέα οικιακά πάνελ. Αυτή η εξέλιξη αναδεικνύει ακριβώς το επιχείρημα του greenwashing: όταν μία “ενεργειακή κοινότητα” εξαρτάται από μια πολυεθνική εταιρεία (και όχι από τους ίδιους τους πολίτες ή τον δήμο), το μέλλον και η βιωσιμότητά της επηρεάζονται από τις αποφάσεις της εταιρείας. Αν η εταιρεία αποφασίσει ότι ο τομέας δεν είναι πλέον αρκετά κερδοφόρος, αποσύρεται, αφήνοντας το τοπικό κοινωνικό εγχείρημα μετέωρο ή σε γραφειοκρατική αβεβαιότητα.
Reddito Energetico (Ιταλία)
Τέλος, μια άλλη προσέγγιση ενεργειακής στήριξης των ευάλωτων νοικοκυριών για να αντιμετωπίσουν την ενεργειακή φτώχεια εφάρμοσε η Ιταλία, με το πρόγραμμα “Reddito Energetico”.
Πρόκειται για ένα εθνικό χρηματοδοτικό πρόγραμμα που επιχειρεί να πετύχει μια πιο άμεση κοινωνική παρέμβαση. Σκοπός του είναι η υποστήριξη της εγκατάστασης οικιακών φωτοβολταϊκών πάνελ σε κατοικίες οικογενειών με χαμηλό εισόδημα, προωθώντας έτσι την αυτοπαραγωγή και την αυτοκατανάλωση, αλλά και την επέκταση της χρήσης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Οι δικαιούχοι έχουν δικαίωμα δωρεάν εγκατάστασης και χρήσης της παραγόμενης ενέργειας για αυτοκατανάλωση, μειώνοντας δραστικά το ενεργειακό τους κόστος. Η πλεονάζουσα ενέργεια που παράγεται επιστρέφει στο δίκτυο, με τα έσοδα να ανατροφοδοτούν το ταμείο, εξασφαλίζοντας έτσι τη βιωσιμότητα του προγράμματος και τη συνέχιση της δράσης για μελλοντικούς δικαιούχους.
Ευρωπαϊκά προγράμματα όπως τα παραπάνω, με τις καινοτομίες αλλά και τις παθογένειές τους, δείχνουν μια ρεαλιστική κατεύθυνση για την προστασία από τη ζέστη. Στην Ελλάδα, παρόλο που το Σχέδιο Δράσης για την Καταπολέμηση της Ενεργειακής Ένδειας αναγνωρίζει την ανάγκη για ψύξη, απέχει από το να εφαρμοστεί στην πράξη. Απέναντι στη νέα κλιματική πραγματικότητα, παραμένει η απαίτηση για πιο στοχευμένα μέτρα που θα διασφαλίζουν την ανάγκη για δροσισμό ως βασικό κοινωνικό δικαίωμα.
** Υπεύθυνη της έρευνας και συγγραφή κειμένου: Βίκυ Σαραντάκη, εθελόντρια ελληνικού γραφείου Greenpeace
