Na jarenlang getreuzel en gebakkelei liggen er nu eindelijk stikstofplannen! Het eerlijke verhaal is dat er een flinke schep bovenop moet om de meest kwetsbare natuur te beschermen. Maar hoe zat het ook alweer? We geven je graag een stoomcursus stikstofproblematiek.
Ammoniak vs. stikstofoxiden: wat is het precies?
Voordat we je meenemen in deze problematiek is het belangrijk om in je achterhoofd te houden dat de stikstofvervuiling wordt veroorzaakt door stikstofuitstoot in de vorm van ammoniak én in de vorm van stikstofoxiden.
De meeste stikstof die in de Nederlandse natuur neerdaalt is afkomstig van ammoniak. Hoewel er in gewicht minder ammoniak dan stikstofoxiden wordt uitgestoten, daalt ammoniak veel sneller neer in de natuur. Dit komt doordat ammoniakbronnen vaak dichter bij natuurgebieden liggen, de uitstoot laag bij de grond plaatsvindt, en de stof makkelijker oplost in water, waardoor het sneller neerslaat. Daarnaast bevat een kilo ammoniak simpelweg meer stikstof dan een kilo stikstofoxiden.
De grootste stikstofvervuilers in Nederland:
- De landbouwsector. Van de nationale uitstoot die neerslaat op beschermde natuur, komt 73% uit de landbouw, met name van veehouderijen. Dit komt doordat boeren veel stikstofrijk veevoer (zoals geïmporteerde soja) en kunstmest gebruiken. Dieren nemen maar een klein deel van die stikstof op in hun lichaam. De rest poepen en plassen ze weer uit. Wanneer poep en plas samenkomen, ontstaat het schadelijke gas ammoniak dat in de natuur terechtkomt.
- Mobiliteit. De sector mobiliteit, en dan vooral ons wegverkeer en de zeescheepvaart, neemt bijna 20% van de neerslag uit nationale bronnen voor haar rekening. Ook de luchtvaart valt in deze categorie, met Schiphol als een van de grootste nationale uitstoters van stikstofoxiden, die vrijkomen bij de verbranding van brandstoffen.
- De industrie- en energiesector. Deze sector is, dankzij grote uitstoters als Tata Steel, verantwoordelijk voor ruim 3% van de nationale neerslag. Dit betreft met name stikstofoxiden.
Wat zijn piekbelasters?
De afgelopen jaren werd vaak gezegd: ‘begin met het aanpakken van de grootste piekbelasters!’ Dat zijn de grootste stikstofvervuilers, oftewel de bedrijven dicht in de buurt van beschermde natuur (vooral veehouderijen), die daar voor veel stikstofneerslag zorgen. Dit advies werd onvoldoende overgenomen. Sindsdien is er bovendien veel tijd verspild: van een effectieve stikstofaanpak was de afgelopen jaren geen sprake. Maar hoe je het ook wendt of keert, alleen de piekbelasters aanpakken is niet genoeg.
Hoe verspreidt stikstof zich?
Het is niet zo dat de hoogste uitstoot ook zorgt voor de hoogste belasting van de natuur. Een klein bedrijf dat nationaal gezien weinig uitstoot, kan toch lokaal voor veel neerslag zorgen. Want over het algemeen draagt een bron dichtbij een natuurgebied meer bij aan de neerslag in dat gebied dan een bron verder weg. Dit komt omdat de neerslag het hoogst is dichtbij de bron. Al in 2021 lieten wetenschappers zien dat er bepaalde plekken zijn in Nederland waar maatregelen heel effectief zijn om de neerslag te verminderen.
Tegelijkertijd kunnen stikstofoxiden en ammoniak zich over grote afstanden verspreiden. Er wordt vaak gesproken over een ‘stikstofdeken’ over Nederland. Een bedrijf met een grote uitstoot, maar verder afgelegen van een natuurgebied, kan met zijn bijdrage aan deze ‘deken’ alsnog significante gevolgen hebben voor de natuur.
Kortom: naast dat het verstandig is om piekbelasters aan te pakken en in zones rondom natuurgebieden als de Veluwe flinke stappen te zetten, is het ook belangrijk om de uitstoot te verminderen van de vele bronnen die veel bijdragen aan de landelijke stikstofdeken.
Hoeveel komt er uit het buitenland?
Ongeveer een derde van alle stikstofneerslag op daarvoor gevoelige natuur in Nederland is afkomstig uit het buitenland, met name uit buurlanden als Duitsland en België. Ook dit heeft te maken met het feit dat een groot deel van de stikstofuitstoot zich vanaf de bron via de lucht over grote afstanden verplaatst.
Daar staat tegenover dat een groot deel van de Nederlandse uitstoot, met name van stikstofoxiden, ook neerdaalt buiten onze grenzen: we ‘exporteren’ zo 3 keer meer stikstof dan we op deze manier ‘importeren’. Hoe dan ook vraagt dit dus om goede samenwerking met buurlanden om ook hun bijdrage aan de totale neerslag te verminderen. Overigens wordt verwacht dat de buitenlandse bijdrage in 2030 al significant zal dalen.
Wat zijn de gevolgen voor onze natuur?
Nederland kampt al bijna vijftig jaar met te veel stikstofneerslag, al is de totale uitstoot in die periode wel gedaald. Het teveel aan stikstof stapelt zich gaandeweg op met als gevolg dat de bodem verzuurt en uit balans raakt. Ook werkt het als ‘fastfood’: het zorgt ervoor dat sommige plantensoorten (bramen, brandnetels, grassen) zo snel groeien dat ze de kenmerkende planten en dieren verdringen die horen bij de ‘armere’ Nederlandse natuur. Het gevolg hiervan is dat de biodiversiteit wordt aangetast. Ook de speciaal daarvoor ingestelde Ecologische Autoriteit concludeert dat veel Nederlandse natuur de afgelopen jaren is verslechterd, onder andere door stikstof.
In de afgelopen tientallen jaren zijn bijna 400 plantensoorten die houden van een arme bodem sterk afgenomen of verdwenen. Veel dieren hebben het moeilijk: hun voedsel verdwijnt of wordt minder voedzaam. De gevolgen hiervan zijn groot, want een gezonde natuur, bodem, lucht en water kunnen niet zonder elkaar. Dit is ook een groot probleem voor de landbouw, die gezonde grond, insecten voor bestuiving en natuurlijke vijanden tegen plagen keihard nodig heeft.
Ander onderzoek in opdracht van Greenpeace laat zien dat het nemen van herstelmaatregelen voor kwetsbare natuur in beschermde gebieden nu nauwelijks helpt. Om te zorgen dat de natuur niet verder kapot gaat, of zelfs helemaal verdwijnt, moet de stikstofuitstoot snel en fors omlaag. Pas als de neerslag voldoende is afgenomen, kunnen maatregelen weer helpen om de natuur te laten herstellen. De natuur heeft het ook zwaar door droogte, landbouwgif en te kleine natuurgebieden. Maar dat is geen excuus om de aanpak van de stikstofproblematiek uit te stellen, het maakt de urgentie om maatregelen te treffen juist groter.
Enkele voorbeelden van natuurtypen die de afgelopen jaren zijn verslechterd zijn:
- Unieke zandverstuivingen op de Hoge Veluwe
- Veengebieden zoals de Alde Feanen
- Oude eikenbossen op de Veluwe
Te veel stikstof draagt ook bij aan natuurschade buiten strikt beschermde natuurgebieden en gezondheidsrisico’s en komt tegelijkertijd vaak van bronnen die bijdragen aan de uitstoot van broeikasgassen.
Hoe kunnen we natuurcrisis oplossen?
Het is heel belangrijk om de natuurcrisis te stoppen. De overheid is hiertoe zelfs wettelijk verplicht. Zo oordeelde de rechter in 2025 in een rechtszaak die Greenpeace aanspande met steun van vele medestanders, waaronder groene boerenorganisaties, dat de overheid zich aan haar eigen regels voor natuurbescherming moet houden.
Na jaren van vertraging heeft kabinet Jetten onlangs plannen gepresenteerd: die zijn een stap in de goede richting, maar niet genoeg om aan het vonnis te voldoen. Er is in 2030 zelfs aantoonbaar meer nodig om onze natuur te beschermen! Kortom, er moet nog een schep bovenop. Denk aan een snelle aanpak van – daar zijn ze weer – de grootste piekbelasters, of het versnellen van maatregelen rond de Veluwe. Ook sturen de plannen nog onvoldoende op de noodzakelijke omslag naar een toekomstbestendig voedselsysteem.
Alle sectoren, dus ook verkeer, industrie en de luchtvaart moeten bijdragen aan de oplossing. Het mag niet zo zijn dat grote vervuilers als Tata Steel en Schiphol uitgezonderd worden. Ook is het onacceptabel om in deze tijd, waarin er veel op boeren af komt, nog een extra vliegveld: Lelystad Airport, te openen. Het aantal vluchten moet omlaag, voor zowel de natuur- als de klimaatcrisis.
Wij blijven bovendien pleiten voor een volledige, eerlijke en rechtvaardige omslag naar een ander landbouwsysteem: ecologische landbouw met minder dieren, méér boeren en een goed verdienmodel. Zo beschermen we niet alleen de natuur, maar worden we minder kwetsbaar voor geopolitieke spanningen, verminderen we de klimaatimpact van de landbouw en vervuiling als gevolg van pesticidengebruik, zorgen we voor minder dierenleed én minder natuurverwoesting in landen als Brazilië.
Wat kun jij doen?
Wil jij ook je eigen steentje bijdragen aan de omslag naar een toekomstbestendig voedselsysteem? Eet dan minder vlees en zuivel en koop zoveel mogelijk biologisch. Of sluit je aan bij CSA (Community Supported Agriculture)-netwerk Nederland, wat de productie van vers, lokaal, seizoensgebonden, gezond en gevarieerd voedsel toegankelijk maakt voor iedereen, of bij de Herenboeren, waar boeren werken voor huishoudens die lid zijn van een coöperatie. Of doe je boodschappen bij een Caring Farmer bij jou in de buurt.
