Greenpeace’ten marketlere pestisit karnesi: “İçinde Ne Var?” 

Greenpeace Türkiye “İçinde Ne Var?” kampanyasıyla Türkiye’nin en büyük beş organize perakende zincirinden  -A101, BİM, CarrefourSA, Migros ve ŞOK-  taze meyve-sebze tedarik zincirlerinde tam şeffaflık, kokteyl etkisine sıfır tolerans, daha katı kalıntı limitleri ve çiftçi refahının korunmasını talep ediyor.

Kampanya kapsamında İstanbul’un dört ilçesindeki beş market zincirinden domates örnekleri alındı. Sonuçlara göre; 20 üründen 3’ünde mevzuata aykırı pestisit kullanımı, 7’sinde ise 3’ten fazla pestisite rastlandı. Mevzuata aykırı pestisit kullanılan ürünlerden birinde 15 yıl önce yasaklanmış bir etken madde tespit edildi. Diğer iki mevzuat ihlalinin ise iyi tarım logolu ürünlerde gerçekleşmesi dikkat çekti. 

Greenpeace analizlerle birlikte bir Market Karnesi geliştirdi. Çeşitli aralıklarla güncellenecek olan karneler market zincirlerinin kamuoyuna açıkladığı politika taahhütleri (“Kurumsal Taahhütler”, 75 puan) ve bağımsız laboratuvarda test edilen numunelerin gerçek sonuçlarından (“Raf Gerçekliği”, 25 puan) oluşuyor. Bu karne kurgusu hazırlanırken son derece sınırlı sayıda örneklem üzerinden analiz yapıldığı ve dolayısıyla yanlış genellemelerin önüne geçilmesi amacıyla pestisit analiz sonuçlarına özellikle düşük puan ayrıldı. 

Sonuçlara göre; ŞOK, kısmi pestisit analizleri ve yasal limite uygun pestisit kullanımı alanlarından toplam 30 puan alırken, Migros yasal limite uygun pestisit kullanımı ve pestisitsiz ürün kategorileriyle 20 puan topladı. A101, BİM ve CarrefourSA ise domates karnesini puansız tamamladı. Bu bilgilere göre hazırlanan ilk Market Karnesi’nde beş zincirden yalnızca biri (ŞOK) “C” notu alabilirken, diğer dördü “D” bandında kaldı.

Marketlerden talepler: Şeffaflık, kokteyl etkiye sıfır tolerans, katı limitler, çiftçi refahı

Greenpeace Türkiye, sağlıklı gıdaya erişimin hak olduğunu hatırlatarak organize perakende pazarını yöneten beş zincirden, vitrinlik sürdürülebilirlik projeleri yerine sistemsel dört ana dönüşüm talep ediyor:

• Tam Şeffaflık: Tüm yaş meyve-sebze tedarik zincirinde bağımsız laboratuvar denetimlerinin standartlaştırılması ve sonuçların şeffafça yayımlanması.
• Kokteyl Etkisine (Kümülatif Toksisite) Sıfır Tolerans: Bir üründe, yasal sınırların altında dahi olsa, en fazla 3 farklı pestisit etken maddesine izin verilmesi.
• Maksimum Kalıntı Limitlerinin (MRL) İyileştirilmesi: Perakendecilerin kendi iç standartlarını kurgulayarak, devletin belirlediği limitleri %20 oranında daha katı bir kabul kıstasına çekmeleri.
• Çiftçi Refahının Korunması: Zehirsiz ve ekolojik üretime geçiş için çiftçiye teşvik, zirai mühendis desteği, prim, adil sözleşme sunularak, tarladaki dönüşüm maliyetinin salt üreticiye yıkılmasının önüne geçilmesi. 

Örneklerin yüzde 15’inde mevzuata aykırılık tespit edildi

Kampanya kapsamında Temmuz ayında İstanbul’un Sultanbeyli, Sancaktepe, Ataşehir, Kadıköy ilçelerindeki A101, BİM, CarrefourSA, Migros, ŞOK market zincirlerinden domates örnekleri alındı. Domates, mevsim itibariyle en az kalıntı çıkma ihtimali olan ürünler arasından yer almasından ötürü özellikle tercih edildi. Uluslararası akredite bir laboratuvarda yapılan analiz sonuçlarında şu bulgular öne çıktı:

• Beş market zincirinde alınan 20 adet domatesin 3’ünde (yüzde 15) mevzuata aykırılık tespit edildi.
  • Mevzuata aykırılık çıkan 3 üründen 2’sinde domateste ruhsatsız olan etken madde kullanıldı. Reyonda sergilenen Hal Kayıt Sistemi bilgilerine göre bu ürünler iyi tarım logoluydu. 
  • Mevzuata aykırı 1 üründe 31.12.2010 itibarıyla tamamen yasaklanmış bir etken madde (Chlorfenapyr)  tespit edildi.
• 20 üründen 7’sinde (yüzde 35) 3’ten fazla pestisit tespit edildi.

• Analizde, çocuk sağlığı açısından risk oluşturan per/polifloroalkil maddeleri (PFAS) içeren pestisitler de incelendi. 20 üründen 14’ünde (yüzde 70) en az 1 PFAS’li madde tespit edildi.
• 20 üründen sadece 1’inde (yüzde 5) hiçbir pestisit izine rastlanmadı.

Neden marketler? 

Greenpeace’in pestisit kampanyasında market zincirlerine yönelmesinin nedeni, en büyük dört organize market zincirinin (BİM, A101, Migros, ŞOK) gıda perakendesinde (Hızlı Tüketim Malları perakendeciliği) 2010 yılında yüzde 12,64 olan pazar payının 2021’de yüzde 60’a yaklaşmış olması. Rekabet Kurumu raporlarına göre, son on yılda pazarın yoğunlaşma oranı yaklaşık beş kat artarken ve dört market zincirinin pazarın yarısından fazlasına hâkim olduğu görülüyor. Bunun yanı sıra Rekabet Kurumu’nun 2021’de beş zincire (BİM, A101, Migros, ŞOK, CarrefourSA) fiyat koordinasyonu / kartel suçlamasıyla toplamda milyarlarca TL idari para cezası kesti; şirketlerin itirazı reddedildi.

Market zincirlerinin elindeki bu gücün yanında ilgili kanunlar gıda kodeksine aykırı ürün satmama sorumluluğu da yüklüyor. 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu’na göre tüketiciye limit aşımı olan veya yasaklı madde içeren ürün sunan her zincir market, yasal olarak halk sağlığını ihlal etmekten doğrudan sorumlu tutuluyor.

Market zincirlerindeki bu güç ve sorumluluktan hareketle Greenpeace, en büyük organize beş market zincirine sorumluluklarını yerine getirme çağrısı başlattı.

* CarrefourSA’nın Sultanbeyli’de şubesi bulunmadığından, bu zincirin dördüncü numunesi Sancaktepe’den ikinci bir şubeden alınmıştır.

Pazarı kontrol eden pestisiti de analiz ettirebilir

Analiz sonuçlarının açıklanmasını talep eden Zehir Etme kampanyasına verilen 50 bini aşkın imza ve uzun hukuki mücadele sonucu Tarım ve Orman Bakanlığı 2021-2023 yılları arasında 55 üründe yapılan denetimlerde alınan 246.946 numuneden 6.369’unda uygunsuzluk tespit edildiğini açıkladı. Bakanlık verileri istenen yılların hepsini kapsamazken hangi ürünlerde, hangi pestisitlerde, ne kadar aşım olduğu bilgisi de paylaşımda yer almadı. Bu eksiklere rağmen bakanlıktan yanıt alabilmek olumlu bir adımdı. 

Bu yeni aşamada ise kampanyamızın odak noktasını, gıda tedarik zincirindeki üretim koşullarını tarladan rafa kadar dikte eden, pazarın karar vericileri konumundaki organize perakende zincirleri olarak belirledik.

Kampanyada ürünlerini analiz ettiğimiz beş market zincirini, organize perakende pazarında en büyük pazar payına ulaşmış olmaları sebebiyle belirledik. İstanbul’un dört ilçesindeki beş market zincirinden aldığımız domates örneklerinin analizi sonucunda mevsimindeki bir sebzede dahi mevzuata aykırı, dahası kullanılması 15 yıl önce tamamen yasaklanmış pestisitle karşılaştık. Örneklerin 7’sinde 3’ten fazla pestisit tespit edildi.

Pestisitsiz gıdaya erişim bir hak. Resmi verilere göre daha 2021 yılında pazarın yüzde 60’ına yakınını elinde tutan market zincirleri için denetim altyapısı kurmak maliyetli ya da imkansız değil. Pazarı kontrol edebilenler pestisiti de analiz ettirebilir, kaldı ki bu aşamada pestisitsiz gıda sağlamak sorumlulukları. Kampanya taleplerimizin karşılık bulması hem üreticiyi özgürleştirecek hem de rafların karşısındaki tüketicinin ‘İçinde ne var?’ diye düşünmeden alışverişini yapabilmesini sağlayacak. Bu nedenle herkesi ‘İçinde ne var?’ sorusunu sorarak kampanyamıza katılmaya davet ediyoruz. Birlikte olursak sonuç alabiliriz.