Begin deze zomer waarschuwden we al voor hevige natuurbranden in Europa. Niet veel later werden we zelf geconfronteerd met een historische brand. De grootste brand die België sinds 1911 heeft meegemaakt, verwoestte de Hoge Venen. Overal in Europa namen de branden deze zomer toe. Hoewel het seizoen nog niet voorbij is, is er dit jaar al in totaal 580.000 hectare in rook opgegaan.
In België ging het veengebied van natuurpark de Hoge Venen in vlammen op. Wetenschappers van de UGent en ULiège waarschuwden nochtans voor dit zeer waarschijnlijke scenario. Deze bijzondere ecosystemen bedekken 3 tot 5% van het Belgische grondgebied. Ze spelen een cruciale rol in het evenwicht van onze natuur, maar ook in de strijd tegen klimaatverandering.
Veenlandschappen zijn natte gebieden waar plantenresten zich door de eeuwen heen opstapelen zonder volledig te vergaan. Zo ontstaat veen, een zeer koolstofrijke laag. Wereldwijd vormen deze gebieden slechts 3% van het landoppervlak, maar ze zijn wel de grootste natuurlijke koolstofopslag in de bodem. In hun eentje houden ze bijna 30% van alle bodemkoolstof vast. Dat is ongeveer twee keer zoveel als alle bossen ter wereld samen.
En hun rol gaat nog verder. Veenlandschappen beperken overstromingsrisico’s, zuiveren en filteren ons water en houden de lucht schoon. Bovendien vormen ze een onmisbaar leefgebied voor tal van dieren, waaronder vogels, amfibieën en insecten.
De hoogvenen van de Hoge Venen vormen een uitzonderlijk natuurgebied. Het landschap is door de eeuwen heen gevormd door specifieke klimatologische omstandigheden en een unieke waterhuishouding. De veenlaag kan wel acht meter dik zijn, het gebied is streng beschermd en de toegang is er strikt gereglementeerd.
Duizendjarige ecosystemen… die zomaar in vlammen opgaan
Het ontstaan van een veengebied vraagt bijzonder veel tijd. Planten die goed groeien in natte bodem hopen zich er na hun afsterven op. Doordat hun afbraak door een gebrek aan zuurstof vertraagd wordt, ontstaat er heel geleidelijk aan veen. Veel Europese veengebieden ontstonden zo’n 10.000 jaar geleden, vlak na de laatste ijstijd.
Veen bestaat voor het grootste deel uit water, maar kan tot wel 50% koolstof bevatten. Maar wanneer het uitdroogt, wordt het extreem ontvlambaar en kan het branden zoals steenkool. Die eigenschap is al lang gekend. Eeuwenlang werd veen namelijk gebruikt als brandstof, wat heeft geleid tot de ontginning en aantasting van veel veengebieden.
Vandaagzijn deze ecosystemen bijzonder kwetsbaar. Meer dan de helft van de veengebieden in de Europese Unie zijn er slecht aan toe. Omdat ze werden drooggelegd voor landbouw, bosbouw of turfwinning, hebben ze hun natuurlijke vochtigheid verloren. Bij dat uitdrogen, stoten ze grote hoeveelheden CO₂ uit in de atmosfeer en worden ze ook veel vatbaarder voor branden. Dat geldt vooral tijdens periodes van droogte en extreme hitte, zoals we afgelopen zomer hebben meegemaakt.
En wanneer een veengebied verdwijnt, verliezen we een ecosysteem dat er duizenden jaren over heeft gedaan om zich te vormen. Er is namelijk ongeveer duizend jaar nodig om één enkele meter veen te vormen, wat neerkomt op amper één millimeter per jaar.
Eens strekten ze zich wijd uit, maar door drooglegging en turfwinning is 90% van de hoogvenen in de Venen verloren gegaan. De resterende 10% blijft uiterst kwetsbaar. Om de flora en fauna van de Hoge Venen te beschermen, is daarom sinds 1957 een gebied van 4.500 hectare beschermd als natuurreservaat en werden natuurherstelprogramma’s in gang gezet.
Onze veengebieden herstellen: noodzaak voor klimaat en natuur
Het herstel van deze ecosystemen is dan ook essentieel. De Europese natuurherstelwet die werd aangenomen in de nasleep van de Kunming-Montréal-akkoorden, stelt onder meer als doel om tegen 2030 minstens 30% van alle beschadigde ecosystemen te herstellen. België heeft dus niet alleen een ecologische verantwoordelijkheid, maar moet ook effectief concrete afspraken nakomen.
Een veengebied herstellen betekent vooral het water terugbrengen. Dat klinkt eenvoudig, maar in de praktijk is het een complex werk dat veel tijd, expertise en middelen vraagt. In België lopen al verschillende herstelprojecten. In samenwerking met lokale grondeigenaren werken natuurbehoudsorganisaties (zoals Natuurpunt en Natagora) aan het herstel van veengebieden op zeven locaties, variërend van 1 tot 250 hectare. Het doel is onder meer om te laten zien hoe krachtig deze gebieden zijn in het opslaan van koolstof.
De gebruikte technieken verschillen per gebied. Het gaat om handmatig werk, het herstellen van de waterhuishouding of het aanplanten van veenmos, een mossoort die cruciaal is voor het ontstaan en het behoud van veengebieden.
Deze initiatieven bouwen ook voort op het werk van wetenschappelijke instellingen. Samen ontwikkelen en testen zij nieuwe methoden om de uitstoot en opslag van koolstof in veengebieden beter te meten en te voorspellen. Technologieën zoals drones en satellieten helpen daarbij om de evolutie van deze ecosystemen op de voet te volgen.
Kiezen voor herstel, niet voor verder verlies
Maar al die inspanningen halen weinig uit zolang er geen voldoende middelen voor vrijgemaakt worden. Helaas kijken de overheden momenteel de andere kant op. Het Departement Natuur en Bos trok recent zelf aan de alarmbel over het gebrek aan personeel en geld, met als gevolg dat verschillende natuurherstelprojecten noodgedwongen zijn stilgelegd.
We kunnen niet zomaar toekijken hoe een van de kostbaarste stukken natuur van ons land verdwijnt. De brand in de Hoge Venen moet een wake-upcall zijn die ons eraan herinnert dat natuurbescherming geen luxe is, maar een absolute noodzaak in de steeds heftiger wordende klimaatcrisis.
De oplossingen zijn voorhanden. We moeten ze nu alleen inzetten:
- Massaal investeren in het afbouwen van fossiele brandstoffen, om de uitstoot die het klimaat ontregelt terug te dringen.
- Investeren in natuurherstel, voor ecosystemen die koolstof opslaan, water vasthouden en biodiversiteit een plek bieden.
- Overheidsdiensten en verenigingen de middelen geven om hun werk te kunnen doen, zodat herstelprojecten niet stilvallen door een gebrek aan geld of personeel.
De veengebieden beschermen en herstellen betekent een unieke biodiversiteit behouden. Het betekent ook dat we onze bodem, ons water en ons klimaat beschermen. En bovenal voorkomt het dat cruciale landschappen die er duizenden jaren over deden om te ontstaan, in een paar dagen tijd in vlammen opgaan.