Natuurbranden: ook in België een groeiende bedreiging

De zomer is nog maar net begonnen en toch hebben we al een intense  hittegolf achter de rug. De klimaatcrisis wordt de komende maanden bovendien verder aangewakkerd door een sterke El Niño. We kunnen ons in Europa opnieuw verwachten aan een periode van hevige natuurbranden. Hoewel het brandgevaar ook in eigen land toeneemt, zijn we er slecht op voorbereid. 

Greenpeace analyseert al vele jaren de oorzaken, locaties en milieu-impact van de bosbranden in regio’s met veel oerbos zoals het Amazonegebied, Canada, Siberië en Indonesië. De oorzaken van deze branden kunnen per regio sterk verschillen, maar door de klimaatcrisis neemt wereldwijd de schaal, de frequentie en de intensiteit van bosbranden snel toe. Het Amerikaanse World Resources Institute becijferde vorig jaar dat bosbranden de voornaamste oorzaak geworden zijn van bosvernietiging en bosdegradatie.

Ook voor dit jaar zijn de voorspellingen verontrustend. Klimatologen waarschuwen voor een erg krachtige El Niño: een regelmatig terugkerend fenomeen waarbij het zeewater in de Stille Oceaan opwarmt. Dit leidt wereldwijd tot hogere temperaturen, veranderende neerslagpatronen en in veel regio’s tot een nog hoger risico op grootschalige branden. 

Meer branden in Europa 

In 2025 is meer dan 1 miljoen hectare afgebrand in Europa, een triest record. Het grootste deel hiervan woedde in Spanje en Portugal, maar er breekt ook steeds vaker brand uit op plekken waar we dat minder gewend zijn, zoals in Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en het binnenland van Frankrijk. Het gaat niet alleen om bossen, maar ook om heide-en veengebieden of graslanden. Vandaar dat experts spreken over de bredere term ‘natuurbranden’ (of wildfires in het Engels) in plaats van bosbranden. 

Wetenschappers voorspellen dat de klimaatcrisis de komende decennia nog veel erger zal worden waardoor ook de frequentie en de intensiteit van de natuurbranden zal toenemen. Niet enkel in Zuid-Europa, maar ook in West-, Centraal- en Noord-Europa worden in de toekomst steeds meer branden verwacht. 

Eurocommissaris voor Crisisbeheer, de Belgische Hadja Lahbib, verklaarde vorige maand dat de Europese Commissie natuurbranden ziet als een “nieuwe realiteit” voor Europa. De bestrijding van branden is een bevoegdheid van de Europese lidstaten, maar de Europese Commissie speelt een coördinerende rol. 

Ook België ontsnapt er niet aan

Ons eigen land associëren we gelukkig nog niet met grootschalige, verwoestende  natuurbranden zoals we die kennen van pakweg Spanje, Griekenland of Californië.

De meeste van onze natuurgebieden en bossen zijn, zeker in Vlaanderen, immers relatief klein en versnipperd waardoor grote branden zeldzaam zijn.

Maar die versnippering brengt ook gevaar met zich mee: onze natuur ligt vaak vlak naast bebouwing. Als het misgaat, is er snel risico op economische schade aan woningen en gevaar voor de volksgezondheid door rookhinder. 

Het Nationaal Crisiscentrum identificeert natuurbranden in een recente risicoanalyse als een “high probability” risico. Wetenschappers verwachten dat natuurbranden de komende 15 tot 20 jaar steeds meer zullen voorkomen en intensiever zullen worden. Bovendien voorspelt het centrum dat branden vaker op meerdere locaties tegelijk zullen uitbreken. Het beschikbare personeel en materiaal voor onze brandbestrijding dreigt in zo’n scenario al snel op haar limieten te botsen. Een recent rapport van het Centrum voor Risicoanalyse van Klimaatverandering (CERAC) concludeert dan ook dat ons land niet goed voorbereid is op deze nieuwe realiteit. 

In België zijn het vooral veengebieden, heidegebieden en aanpalende dennenbossen op de droge zandgronden in de Kempen en Limburg die het meest “brandgevoelig zijn”. Een aanzienlijk deel van ons bosareaal bestaat uit monoculturen; dat zijn bossen die bestaan uit bomen van eenzelfde soort, vooral fijnsparren in de Ardennen en dennenbossen in de Kempen. Zulke bossen zijn vaak minder interessant voor de biodiversiteit en ze zijn ook erg kwetsbaar voor ziekten, storm, droogte en branden.   

Tot voor kort werd er in ons land nauwelijks onderzoek verricht naar de oorzaak, schaal en frequentie van natuurbranden. Vorig jaar richtten de universiteiten van Gent en Luik daarom het Belgian Wildfire Network (BWN) op. Naast het coördineren van bestaande kennis wil het centrum ook bijdragen aan meer bewustwording rond brandgevaar bij de bevolking. Zo goed als alle natuurbranden in ons land ontstaan immers door een menselijke activiteit: van een achteloos weggegooide sigaret tot een uit de hand gelopen barbecue of een onvoorzichtige militaire schietoefening. Maar door aanhoudende droogte, hitte en aanwakkerende wind, kunnen kleine brandjes zich razendsnel ontwikkelen tot een oncontroleerbare natuurbrand.  

Hoog tijd voor structurele aanpak: natuurherstel en preventie

We kunnen niet meer voorkomen dat de klimaatcrisis zich bij ons manifesteert. Daarom is het logisch dat we meer gaan investeren in brandpreventie en brandbestrijding. Maar om de verdere escalatie van hittegolven, overstromingen en natuurbranden nog zo veel mogelijk te beperken, moeten we zo snel mogelijk af van fossiele brandstoffen. Anders blijven we de klimaatcrisis verder aanwakkeren. 

Om de ergste gevolgen van de klimaatcrisis te voorkomen, is onze natuur onze grootste bondgenoot. Wij pleiten voor: 

• meer natuurgericht bosbeheer: grootschalige monoculturen van fijnspar en dennen omvormen naar gemengde bossen met een mix van inheemse loofbomen is beter voor de biodiversiteit en kan het risico op bosbranden aanzienlijk verminderen.
• meer stedelijk groen: bomen en parken zorgen voor levensbelangrijke verkoeling tijdens hittegolven. We moeten ze daarom beschermen en uitbreiden door zo veel mogelijk publieke ruimte te ontharden.
• meer ruimte voor rivieren en het aanleggen van overstromingsgebieden:  dit zorgt ervoor dat water beter wordt vastgehouden en overstromingen vermeden worden. 

Een recente studie van de Universiteit van Gembloux en het Vlaams Instituut voor Technologisch Onderzoek  (VITO) berekende dat de financiële baten van natuurherstel in ons land véél hoger liggen dan de kosten. Het is daarom onbegrijpelijk dat onze overheid zo lang treuzelt en zo weinig ambitie vertoont om de Europese natuurherstelwet in eigen land uit te voeren.