Is er nog een weg terug voor het klimaat?

Tyfoon Bopha raast over de Filipijnen, in december 2012.

Tyfoon Bopha raast over de Filipijnen, in december 2012.

© Karlos Manlupig / Greenpeace

Volgens wetenschappers, mag de gemiddelde temperatuur op aarde met niet meer dan 2°C stijgen als we nog enigszins greep willen houden op het klimaat. Maar ze zouden tegen het eind van de eeuw met 4°C kunnen stijgen… Stevenen wij af op een point of no return ?

Eén ding is zeker: er doen zich steeds vaker en steeds heftiger extreme weersverschijnselen voor en de gemiddelde temperatuurstijging verbergt grote verschillen tussen de verschillende delen van de wereld. Op de ene plaats wordt het kouder, op de andere net warmer.

IJzige kou

De wereldwijde klimaatopwarming betekent niet dat de temperaturen overal en in elk seizoen zullen stijgen. Laten we nog even kijken naar de aanhoudende winter die we in België achter de rug hebben: met intense koude, zes periodes van sneeuw, de koudste maand maart sinds 1962. Kortom, de winter 2012-2013 zullen we niet snel vergeten. Maar wist je dat deze strenge winter deels te verklaren is door de recordhoeveelheid pakijs die de vorige zomer aan de Noordpool is gesmolten als gevolg van de opwarming van de aarde? Het pakijs weerkaatst de warmte en het donkere water van de oceanen doet precies het omgekeerde: het absorbeert de warmte van de zon en houdt die vast in de atmosfeer. De warme lucht stapelt zich op aan de pool en jaagt de koude lucht naar onze streken…

"Deze bijzonder strenge winter is niets in vergelijking met de extreme weersomstandigheden die elders in de wereld zijn vastgesteld", verklaart Arnaud Collignon, die bij Greenpeace België verantwoordelijk is voor de klimaatcampagne. "Er waren bijzonder veel dergelijke fenomenen, vooral tussen eind 2012 en begin 2013." Zo viel er in India een honderdtal doden als gevolg van blootstelling aan de koude en omgekeerd kende Australië een aanhoudende hittegolf waardoor de bosbranden opnieuw opflakkerden... In december 2012 trof een tyfoon het zuiden van de Filipijnen, terwijl de orkaan Sandy twee maanden eerder een ravage had aangericht aan de kusten van Amerika.

Geen twijfel meer

Droogte, orkanen, hittegolven, koudegolven en ga zo maar voort. Bestaat er een verband tussen al die abnormale verschijnselen en de klimaatverandering? Jean-Pascal Van Ypersele, klimatoloog en vicevoorzitter van het IPCC, de groep van internationale deskundigen die voor de Verenigde Naties het klimaat onderzoeken, vat de situatie samen: "Het zal steeds moeilijker worden om geen verband te leggen tussen de weersomstandigheden en de evolutie van het klimaat. Dat wil niet zeggen dat we alles eenduidig kunnen toeschrijven aan de klimaatverandering. Maar in een klimaat dat zeker aan het veranderen is, nemen de waarschijnlijkheid en de intensiteit van extreme verschijnselen toe. Zo valt het te begrijpen dat de kans op grote hittegolven heel wat waarschijnlijker wordt wanneer de gemiddelde temperatuur toeneemt."

+4°C: naar een apocalyps?

De deskundigen van het IPCC zijn het er over eens dat een gemiddelde stijging van de temperatuur met 4°C tegen het einde van de eeuw het ‘meest waarschijnlijke’ scenario is wanneer ons gedrag niet verandert.

"De Wereldbank waarschuwt voor een globale temperatuurstijging met 4°C"

Nog veelzeggender zijn de studies en rapporten van instellingen die bij deze dossiers minder voor de hand liggen. Zo gooide de Wereldbank op haar beurt de knuppel in het hoenderhok door een beeld te schetsen van wat ons te wachten staat als de gemiddelde temperatuur met meer dan 4°C zou stijgen: ernstige problemen met de waterbevoorrading, extreme hittegolven, een onzekere landbouwproductie in sommige streken, een stijging van de zeespiegel die honderden miljoenen mensen zou kunnen treffen,... Alle regio’s op aarde lopen risico’s, al zijn sommige zwaarder bedreigd dan andere en overal zullen de armen het meest te lijden hebben.

België, slechte leerling van de klas

De temperatuurstijging is vooral te wijten aan de uitstoot van broeikasgassen door toedoen van de mens – daarover bestaat nu geen enkele twijfel meer. De oorzaken zijn te zoeken in de ontbossing en de landbouw en vooral in onze verslaving aan fossiele brandstoffen.

Zij komen in actie

Joeri (Gent): Het aantal auto’s op de weg moet absoluut verminderen. In die context is het ontstellend dat ze de Brusselse ring nog willen verbreden. Persoonlijk gebruik ik mijn auto nog maar heel zelden en ik aarzel niet om hem te delen met anderen.

Florence (Brussel): Ik was verwonderd toen ik hoorde dat er voor een enkele vliegreis naar Barcelona 280 liter kerosine per passagier nodig is. Ze hadden mij altijd gezegd dat vliegen slecht is voor het klimaat, maar ik wist niet dat het zo erg was. En ik ga zo graag op reis! Ik heb dus beslist om niet meer het vliegtuig te nemen voor vakanties van minder dan tien dagen. Voor mij dus geen citytrips meer!

Christophe (Tubize): Ik heb net een huis gekocht en van bij het begin heb ik de grootste aandacht besteed aan de isolatie. Ik heb een dubbele laag isolatiemateriaal aangebracht in het dak. Op die manier hoop ik mijn verwarming en dus mijn verbruik te kunnen verminderen.

Bij uitstoot denken we in de eerste plaats aan de emissie die vrijkomt uit de schoorstenen van onze fabrieken, onze auto’s en onze verwarmingsketels. Maar er zijn ook allerlei ‘verborgen’ emissies: voor de productie van de computer waarop we werken of het broodje dat we ’s middags verorberen (zeker als het belegd is met rosbief) is de verbranding of omzetting van fossiele brandstoffen nodig en dus de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen. Iets meer dan de helft van die verborgen emissies komen niet vrij in België (het gros van onze computers bijvoorbeeld wordt geproduceerd in China) en tellen dus niet mee in de koolstofboekhouding van België. Op die manier kan ons landje mooie cijfers voorleggen...

Volgens de officiële berekeningen van 2011 vertegenwoordigt België 0,35% van de wereldwijde uitstoot en daarmee ligt ons land ver achter op China, dat met 22% de grootste uitstoot ter wereld heeft. Maar als je rekening houdt met de uitstoot die nodig is voor onze volledige consumptie, ziet het plaatje er helemaal anders uit: elke persoon in België heeft een emissie van gemiddeld 16 ton CO2 per jaar. Daardoor komt ons land op de zesde plaats in de lijst, na de Verenigde Staten, Canada of Australië, maar ver voor China dat ongeveer drie ton per inwoner uitstoot.

In actie treden: een must!

Om de uitstoot van broeikasgassen drastisch te beperken, moeten wij technologie en ons gedrag in vraag durven stellen. Er moet dringend een eind komen aan het tijdperk van de fossiele brandstoffen. Onze planeet krijgt genoeg energie om ruimschoots onze behoeften te dekken. De technologieën om die energie te gebruiken, zijn matuur en staan klaar om de fakkel over te nemen. Om de klimaatcrisis op te lossen, moeten we gebruik maken van een mix van wind- en zonne-energie, geothermie, golfslagenergie, waterkracht en in mindere mate ook biomassa. Maar we hoeven ons geen illusies te maken: de invoering daarvan zal een paradigmawissel vergen op het vlak van energie. In de eerste plaats zullen we moeten leren om niet langer energie te verspillen. Zonder terug te keren naar het stenen tijdperk, zullen bedrijven, politici en wijzelf ons gedrag op het vlak van energie ernstig moeten herzien. Dat is ongetwijfeld de grootste uitdaging voor de energie(R)evolutie die Greenpeace bepleit.


Peter Wittoeck"Het is nog niet te laat"
Een wereldwijde crisis vergt een wereldwijde reactie. Vandaar dat het essentieel is om een internationaal klimaatverdrag te sluiten. Het zou er moeten komen in 2015. Peter Wittoeck, leider van de Belgische delegatie bij de internationale klimaatonderhandelingen, geeft ons enkele recepten om dit akkoord in te zetten in de strijd tegen de klimaatverandering.

Een verdrag tegen 2015, is die termijn haalbaar?

Het zal vooral een kwestie zijn van politieke wil. Het verdrag moet gelden voor iedereen. 190 landen moeten het eens worden over voldoende ambitieuze doelstellingen om de stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde te beperken tot maximum 2°C. Zuiver technisch en economisch bekeken is alles nog mogelijk. Maar jammer genoeg is er niet veel tijd meer en onderhandelen op internationaal niveau vergt enorm veel tijd...

Wat zijn de drie belangrijkste elementen die in dit verdrag moeten staan om de temperatuurstijging te beperken tot 2°C?

De doelstellingen moeten in de eerste plaats ambitieus zijn. Dat lijkt mij evident. De inspanningen die elk land moet leveren om zijn uitstoot van broeikasgassen te beperken, moeten op eerlijke wijze worden gespreid. Sommige groeilanden zoals China, India of Brazilië dragen vandaag een grotere verantwoordelijkheid en hebben meer mogelijkheden dan vroeger. Maar moeten zij dan dezelfde behandeling krijgen als de Verenigde Staten of de Europese Unie? Natuurlijk zijn die landen veranderd. Het zijn economische grootmachten geworden, maar tegelijk blijven ze vanuit sociaal oogpunt nog altijd echte ontwikkelingslanden. Grote delen van die landen en brede lagen van hun bevolking kennen extreme armoede. Het zal ook een uitdaging zijn voor die landen, en voor de rest van de wereld, om al die mensen uit de ellende te halen. Het is heel belangrijk om rekening te houden met al die nuances.

En het derde element?

Dat is van financiële aard. Bij de onderhandelingen tot nu toe bleven de ontwikkelingslanden op hun honger zitten voor wat betreft de hulp die de geïndustrialiseerde landen hun moeten bieden (bijvoorbeeld de financiering van milieuvriendelijke technologieën). En toch is die hulp absoluut nodig opdat zij ambitieuze doelstellingen zouden kunnen vastleggen.

Zijn er landen die de onderhandelingen belemmeren?

Er zijn sterk uiteenlopende visies. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld lijkt de regering- Obama wel bereid tot actie om de klimaatverandering tegen te gaan. Maar die bereidheid omzetten in een wettelijk bindend verdrag, dat onder andere sancties voorziet voor het niet-naleven ervan, dat is een andere zaak. Hun ambities zijn ook veel beperkter dan die van Europa. Aan de andere kant van het spectrum vinden we bijvoorbeeld de groep van gelijkgezinde ontwikkelingslanden (Like Minded Developing Countries) die mordicus vasthouden aan de verantwoordelijkheden die in de jaren 1990 werden vastgelegd. En China beseft dan wel dat het vandaag de grootste vervuiler ter wereld is, maar voelt er op dit moment niet veel voor om zijn verbintenissen in een internationaal wettelijk bindend (internationaal) kader te gieten.

En wat is de houding van Europa?

Ik denk dat de Europese Unie een belangrijke rol speelt. Zij slaat in zekere zin bruggen tussen tegengestelde standpunten, tussen Noord en Zuid. België wil bijvoorbeeld dat de EU openstaat voor de belangen van de meest kwetsbare ontwikkelingslanden.

Zal dit verdrag gevolgen hebben voor ons als consumenten?

Ja ongetwijfeld. En veel van die gevolgen zullen positief zijn. Een ambitieus verdrag op Europees niveau zal heel goed zijn voor de luchtkwaliteit en dus voor onze gezondheid. Het vastleggen van ambitieuze klimaatdoelstellingen kan ook een impuls geven aan de economie en werk creëren. De analyses bewijzen dat. Zo’n verdrag zal ook gunstig zijn voor Europese bedrijven die beslissen te innoveren en te investeren in nieuwe en milieuvriendelijke technologieën. Natuurlijk moeten we dat op een weldoordachte manier doen. We zullen onze economie op de een of andere manier moeten hervormen. Sommige sectoren zullen aan belang inboeten, andere zullen erbij komen of belangrijker worden. Er is een duidelijk kader nodig om de transitie ook vanuit sociaal oogpunt te bevorderen. Natuurlijk zullen er ook inspanningen nodig zijn. De mensen zullen meer moeten investeren in de isolatie van hun woning en ze zullen zich op een andere manier moeten verplaatsen…

"Rechtvaardigheid en de dialoog tussen landen zijn essentiële elementen om te komen tot een doeltreffend akkoord"

 

Zal dat volstaan om de klimaatcrisis op te lossen?

Zoals gezegd zal alles afhangen van de vorm en de ambities van het verdrag. Maar ik denk echt dat een klimaatakkoord beter zal zijn voor de wereld. Dat is trouwens een van de weinige dingen waar ik zeker van ben! Als je kijkt hoe de consumptie de laatste vijf decennia is geëvolueerd, stel je vast dat de mensen steeds meer de neiging hebben om hun materieel comfort te willen verhogen. Zal het lukken om die trend op korte tijd te keren? Het is niet vanzelfsprekend maar ik geloof dat de politici het moeten proberen en de goedkeuring van een ambitieus verdrag kan daarbij helpen.

Is het nog niet te laat volgens u?

Ik ben geen klimatoloog, maar uit wat ik lees leid ik af dat het nog niet te laat is, ook al dringt de tijd. Hoe langer we wachten, hoe moeilijker en duurder de transitie zal zijn voor de economie.

Denkt u dat dit verdrag er tegen 2015 zal komen?

Een optimist ben ik niet bepaald, maar ik mag ook niet pessimistisch zijn. En als ik de evolutie zie in bepaalde ontwikkelingslanden en hun standpunt bij de onderhandelingen, denk ik dat alles nog mogelijk is. Vóór 2009 was het taboe om te praten over inspanningen voor die landen en zeker om die te willen becijferen. Na de klimaattop van Kopenhagen is er een echte kentering gekomen. Landen als China en India hebben zich er vrijwillig toe verbonden om hun uitstoot te beperken. Die houding betekent een enorme stap vooruit. Als ik dat zie, heb ik nog hoop dat het verdrag er in 2015 kan komen. 


 Volledig dossier in pdf.