พหุภาคีนิยมยังคงอยู่: การร่วมมือระดับโลกจะช่วยกู้วิกฤตขยะพลาสติกและสภาพภูมิอากาศได้อย่างไร

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและมลพิษพลาสติกอาจดูเหมือนเป็นคนละเรื่องกัน แต่ในความเป็นจริงแล้ว คือวิกฤตเดียวกัน นั่นคือ การพึ่งพาการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลของภาคอุตสาหกรรม

การปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากเชื้อเพลิงฟอสซิลคิดเป็นร้อยละ 89 ของก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ที่เป็นตัวเร่งให้เกิดวิกฤตโลกเดือด และร้อยละ 99 ของพลาสติกทั้งหมดทำมาจากเชื้อเพลิงฟอสซิล องค์การพลังงานระหว่างประเทศ (International Energy Agency: IEA) คาดการณ์ว่าปิโตรเคมีและพลาสติกจะเป็นปัจจัยหลักที่ส่งผลให้ความต้องการการใช้น้ำมันของโลกเติบโตมากที่สุดในทศวรรษข้างหน้า โดยภายในปี 2030 คาดการณ์ว่าทุก ๆ กระบวนการผลิตพลาสติกจะใช้น้ำมันถึง 1 ใน 6 บาร์เรลของปริมาณน้ำมันทั้งหมด

โลกกำลังต้องการการปรับเปลี่ยนทิศทางอย่างเร่งด่วน และในเดือนมิถุนายนที่ผ่านมา ณ การประชุมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่กรุงบอนน์ (Bonn Climate Change Conference) รัฐบาล นักวิทยาศาสตร์ และองค์กรภาคประชาสังคม ได้มารวมตัวกันอีกครั้งเพื่อหารือเกี่ยวกับวิกฤตสภาพภูมิอากาศ โดยกรีนพีซได้จัดกิจกรรมคู่ขนานขึ้น เพื่อหารือถึงแนวทางในการแก้วิกฤตเหล่านี้ร่วมกัน

พึ่งพาสิ่งเดียว แต่นำมาซึ่งสองวิกฤต

ภาวะโลกเดือดและวิกฤตมลพิษพลาสติกมีต้นตอของปัญหาเดียวกัน นั่นคือ การขุดเจาะและการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิล ซึ่งนำไปสู่การผลิตพลาสติกที่มากเกินไป

ความเหมือนกันยังไม่หมดเพียงแค่นี้ วิกฤตการณ์ทั้งสองยังคงเป็นตัวเร่งผลกระทบให้กันและกัน และยังคงแย่ลงเรื่อย ๆ พลาสติกปล่อยก๊าซเรือนกระจกตลอดวงจรชีวิต ตั้งแต่การขุดเจาะ การผลิต การขนส่ง ไปจนถึงการกำจัด อันที่จริงแล้ว พลาสติกก่อให้เกิดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกมากกว่าภาคการบินทั้งหมดเสียอีก

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทำให้อุณหภูมิสูงขึ้นและรังสี UV เข้มข้นขึ้น และจะยิ่งเร่งอัตราการย่อยสลายของพลาสติกให้กลายเป็นไมโครพลาสติกเร็วขึ้น ส่งผลให้พวกมันแพร่กระจาย และเป็นพิษมากขึ้น ทำให้ยากต่อการเก็บกู้ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทำให้วิกฤตพลาสติกแย่ลง และวิกฤตพลาสติกก็ทำให้การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศแย่ลงเช่นกัน สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ปัญหาที่ขนานกัน แต่เป็นวัฏจักรป้อนกลับ (Feedback loop) ที่ส่งผลเสียต่อกันเรื่อย ๆ

ข่าวดี

ทุกอย่างอาจจะยังไม่สายเกินไป ทางออกสำหรับวิกฤตการณ์คู่นี้มีอยู่แล้ว รายงานล่าสุดของเราแสดงให้เห็นว่า กำลังการผลิตพลังงานหมุนเวียนเติบโตขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วง 10 ปีที่ผ่านมานับตั้งแต่บรรลุข้อตกลงปารีส (Paris Agreement) ซึ่งแซงหน้าการคาดการณ์เดิมเมื่อภูมิทัศน์พลังงานเปลี่ยนไปอย่างมหาศาล ตัวอย่างเช่น เดนมาร์กได้ใช้พลังงานหมุนเวียนป้อนเข้าสู่ระบบสายส่งไฟฟ้าถึงร้อยละ 88 ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา และคอสตาริกาผลิตไฟฟ้าจากแหล่งพลังงานหมุนเวียนสูงถึงร้อยละ 98.6 ในปี 2025

เมื่อมองกลับมาที่เรื่องพลาสติก เรารู้ดีว่าการใช้นโยบายและระบบนำกลับมาใช้ใหม่ (Reuse systems) เพื่อลดการใช้พลาสติก สามารถกำจัดมลพิษจากบรรจุภัณฑ์พลาสติกให้หมดไปได้เกือบทั้งหมดภายในปี 2040 ทุก ๆ วัน เราได้เห็นทางออกและนวัตกรรมใหม่ ๆ เกิดขึ้นจากทั่วทุกมุมโลก ซึ่งเป็นเครื่องพิสูจน์ว่า อุปสรรคสำคัญไม่ได้อยู่ที่เทคโนโลยี แต่อยู่ที่การเมือง

สามสิบปีแห่งการมองข้ามคำว่า “ฟอสซิล”

เป็นเวลากว่าสามสิบปีที่ UNFCCC ซึ่งเป็นเวทีหลักของโลกที่รัฐบาลส่วนใหญ่มารวมตัวกันเพื่อหารือว่าจะแก้วิกฤตการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอย่างไร ซึ่งยากมากที่จะเอ่ยคำที่สำคัญที่สุดที่เกี่ยวข้องกับพันธกิจของตน นั่นคือคำว่า “เชื้อเพลิงฟอสซิล” จนกระทั่งในการประชุม COP28 ที่ดูไบเมื่อปี 2023 ผลลัพธ์จากการประชุมจึงได้ยอมรับอย่างเป็นทางการถึงสาเหตุหลักของปัญหานี้ว่ามีอยู่จริงและต้องการการแก้ไข

สิ่งนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ รัฐบาลและกลุ่มทุนบางส่วนที่มีผลประโยชน์มหาศาลจากเชื้อเพลิงฟอสซิล ได้ใช้ข้อกำหนดทางกฎระเบียบของระบบพหุภาคีที่ต้องอาศัย “ฉันทามติ” เพื่อขัดขวางไม่ให้มีการบรรจุข้อความเหล่านั้น ในกระบวนการที่ต้องอาศัยฉันทามติ รัฐบาลและกลุ่มทุนฟอสซิลสามารถดึงเวลาในทุกรอบการเจรจาได้เรื่อย ๆ โดยที่ไม่ต้องสร้างข้อผูกมัดใดใดให้ตัวเองเลย

รัฐบาลกลุ่มเดิมนี้ รวมถึงบริษัทหลายแห่งที่ได้แฝงตัวอยู่ในคณะผู้แทน ยังคงใช้แผนเดิม ๆ ในการเจรจาสนธิสัญญาพลาสติกโลก โดยขัดขวางไม่ให้สนธิสัญญาจัดการกับปัญหาพลาสติกที่ต้นเหตุ และขัดขวางมาตรการลดการผลิตและการใช้ ผู้เล่นหน้าเดิม เกมเดิม ผลลัพธ์แบบเดิม เว้นแต่ว่าเราจะเลือกทำสิ่งที่แตกต่างออกไป

เรายังมีโอกาส แต่เวลากำลังจะหมดลงเช่นกัน

สำหรับ UNFCCC และสนธิสัญญาพลาสติกโลก สิ่งสำคัญที่ต้องทำเหมือนกันคือ หยุดแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ และหันมาจัดการกับระบบที่สร้างปัญหานี้

สำหรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ หมายถึงการเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิลอย่างเป็นธรรม และมีงบประมาณสนับสนุน โดยรัฐบาลต่าง ๆ ต้องผลักดันความร่วมมือระดับโลก และสร้างแผนแม่บทระดับประเทศ (National roadmaps) เพื่อไปให้ถึงจุดนั้น

สำหรับสนธิสัญญาพลาสติกโลก หมายถึงการจัดการตลอดวงจรชีวิตของพลาสติก โดยเริ่มตั้งแต่ต้นน้ำด้วยการลดการผลิตพลาสติก

สนธิสัญญาพลาสติกสามารถเรียนรู้อะไรได้บ้างจาก UNFCCC?

โครงสร้างของข้อตกลงปารีส ซึ่งเป็นข้อผูกพันแบบสมัครใจที่แต่ละประเทศกำหนดเอง (NDCs) และไม่มีการจำกัดการผลิตเชื้อเพลิงฟอสซิลอย่างมีข้อผูกพันทางกฎหมาย ได้ถูกรัฐบาลบางประเทศนำมาใช้เป็นอาวุธเพื่อต่อต้านการดำเนินการที่มีประสิทธิภาพซ้ำแล้วซ้ำเล่า และทำให้เป้าหมายการควบคุมอุณหภูมิไม่ให้เกิน 1.5°C เป็นไปได้ยากขึ้น

แม้ว่าข้อตกลงปารีสจะช่วยเร่งการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานหมุนเวียนที่สะอาด ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกตามที่คาดการณ์ไว้ และลดการเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิที่คาดการณ์ได้ แต่ก็ยังคงมี “ช่องว่างแห่งความทะเยอทะยาน” ขนาดใหญ่ที่ต้องปิดให้ได้เพื่อรักษาเป้าหมาย 1.5 องศา พูดง่าย ๆ ก็คือ เรายังต้องทำมากกว่านี้

สนธิสัญญาพลาสติกโลกไม่สามารถรอได้อีกต่อไปแล้ว  การดำเนินงานด้านสภาพภูมิอากาศจำเป็นต้องมีมาตรการที่มีผลผูกพันทางกฎหมายระดับโลกเพื่อลดการผลิตพลาสติกตั้งแต่แรก ควบคู่ไปกับการลงทุนในระบบใช้ซ้ำ การออกแบบผลิตภัณฑ์ใหม่ และการปรับปรุงการจัดการขยะ โดยไม่มีประเทศใดถูกทิ้งไว้ข้างหลัง สนธิสัญญาที่มุ่งเน้นเฉพาะการจัดการขยะ ซึ่งเป็นการแก้ที่ปลายเหตุ ไม่ใช่ที่ต้นเหตุ จะยิ่งทำให้ปัญหาที่ควรจะถูกแก้ไขดำเนินต่อไป ทั้งสองวิกฤตนี้ไม่มีเวลาเหลือพอให้ทำเช่นนั้นอีกแล้ว

ฉันทามติกำลังฆ่าเรา

แม้ว่าไม่ควรมีประเทศใดถูกทิ้งไว้ข้างหลัง และแม้ว่าฉันทามติจะมีบทบาทสำคัญในการสร้างการสนับสนุนที่กว้างขวาง แต่เราไม่สามารถปล่อยให้ประเทศกลุ่มน้อยที่คอยขัดขวาง คอยรั้งความต้องการของคนส่วนใหญ่และเจตจำนงของประชาชนได้อีกต่อไป เราได้ยินมาว่าพหุภาคีนิยมได้ตายไปแล้ว แต่ พหุภาคีนิยมยังคงมีชีวิตอยู่ เพียงแต่กำลังถูกขัดขวางโดยประเทศกลุ่มน้อยทั้งในเวทีเจรจา UNFCCC และสนธิสัญญาพลาสติกโลก

พหุภาคีนิยมเป็นเงื่อนไขจำเป็นต่อการอยู่รอดของมนุษยชาติและต่อการแก้วิกฤตที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของโลก มันจำเป็นต้องได้รับการปกป้องจากผลประโยชน์ของกลุ่มคนที่เรียนรู้ที่จะใช้โครงสร้างของมันเป็นเครื่องมือในการยื้อเวลา สิ่งนี้ต้องทำด้วยการยกเอาหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ขึ้นมาอย่างชัดเจนจนไม่มีรัฐบาลใดสามารถมองดูแล้วแกล้งทำเป็นไม่รู้ว่าวิทยาศาสตร์กำลังบอกอะไรได้อีก

หลักฐานเชิงวิทยาศาสตร์เกี่ยวกับพลาสติกไม่ได้กำลังรอการค้นพบ ความเสียหายสามารถมองเห็นได้แล้ว ในปัจจุบันมีการพบไมโครพลาสติกในเลือด นมแม่ และแม้แต่ในอาหารของทารก หลักฐานที่เชื่อมโยงการสัมผัสพลาสติกกับการรบกวนระบบต่อมไร้ท่อ ผลกระทบต่อระบบเจริญพันธุ์ และความเสี่ยงในการเกิดโรคมะเร็งกำลังเพิ่มมากขึ้น สิ่งที่ขาดหายไปคือเจตจำนงทางการเมืองที่จะปล่อยให้หลักฐานส่งเสียงดังกว่าผลประโยชน์ของคนกลุ่มใดกลุ่มนึงที่ไม่ต้องการให้เกิดการลงมือทำอะไรเลย

การประชุมครั้งแรกเกี่ยวกับการเปลี่ยนผ่านออกจากเชื้อเพลิงฟอสซิลที่เมืองซานตา มาร์ตา (Santa Marta) แสดงให้เห็นว่าประเทศต่าง ๆ ไม่อยากจะรออีกต่อไป 57 ประเทศ ซึ่งคิดเป็นหนึ่งในสามของเศรษฐกิจโลก ได้ก้าวข้ามข้อจำกัดของการตัดสินใจแบบฉันทามติภายใต้กรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (UNFCCC) และร่วมพูดคุยอย่างกล้าหาญ ที่ไม่เพียงแต่กล้าพูดคำว่า “เชื้อเพลิงฟอสซิล” เท่านั้น แต่ยังให้อุตสาหกรรมนี้เป็นศูนย์กลางของการหารือทั้งหมด

การเจรจาสนธิสัญญาพลาสติกโลกในครั้งที่จะถึงนี้ ในเดือนมีนาคม 2027 เรายังคงมีโอกาส ประเทศต่าง ๆ จะมารวมตัวกันอีกครั้งเพื่อพยายามทำให้ข้อตกลงนี้เสร็จสมบูรณ์ นี่คือโอกาสครั้งหนึ่งในชีวิตที่เราต้องไม่พลาด รัฐบาลต้องกล้าหาญ เด็ดเดี่ยว และยึดมั่นในแนวทางการแก้ไขปัญหาที่ถูกต้อง

แล้วประเทศต่าง ๆ พร้อมที่จะลงมือทำแล้วหรือยัง?