
เหลือเวลาอีกแค่สามปีเท่านั้นก็จะถึงปี พ.ศ.2573 ซึ่งเป็นหมุดหมายสำคัญต่อคำมั่นสัญญาด้านความหลากหลายทางชีวภาพระดับโลก แต่ตอนนี้โลกกลับล่าช้าในการบรรลุเป้าหมายเหล่านั้น รายงานการทบทวนความคืบหน้ากรอบความหลากหลายทางชีวภาพโลกคุนหมิง-มอนทรีออล (KM-GBF) ยืนยันว่าการดำเนินการล่าช้าในทุกด้าน และเน้นย้ำว่าภาคส่วนทะเลและชายฝั่งเป็นช่องโหว่สำคัญ เพราะระบบนิเวศทางทะเลและชายฝั่งเผชิญกับแรงกดดันที่ซ้ำซ้อนกันจากอุตสาหกรรมการประมง การพัฒนาชายฝั่ง มลพิษ และกิจกรรมทางอุตสาหกรรมอื่น ๆ มาโดยตลอด
ขณะที่รัฐบาลต่าง ๆ ให้คำมั่นสัญญาในเวทีนานาชาติว่าจะดำเนินแผนการอนุรักษ์ แต่กลับยังคงอนุมัติกิจกรรมที่ก่อให้เกิดความเสียหายภายในประเทศ ส่งผลให้มีพื้นที่ทะเลและชายฝั่งที่ได้รับการคุ้มครองหรืออนุรักษ์ไว้เพียง 10.04% เท่านั้น ยิ่งไปกว่านั้น ตัวเลขดังกล่าวยังไม่ได้สะท้อนความเป็นจริงทั้งหมด เนื่องจากพื้นที่จำนวนมากที่ถูกนับรวมว่าได้รับการคุ้มครองนั้น แท้จริงแล้วก็ยังคงเผชิญกับกิจกรรมที่สร้างความเสียหาย หรือการละเมิดสิทธิของชนพื้นเมืองและชุมชนชายฝั่ง
ในขณะที่บรรดาผู้มีอำนาจในการตัดสินใจกำลังประชุมกันที่การประชุมเพื่อปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพโลก (CBD COP17) ณ กรุงเยเรวาน ประเทศอาร์เมเนียร์ คำถามสำคัญคือ รัฐบาลต่าง ๆ จะสามารถลดช่องว่าง และเพิ่มการทำงานคุ้มครองทางทะเลได้อย่างไร โดยที่ยังคงสนับสนุนและให้ความสำคัญกับบทบาทความเป็นผู้นำของชนพื้นเมืองและชุมชนท้องถิ่นไปพร้อม ๆ กัน
การปกป้องพื้นที่บกและมหาสมุทรให้ได้อย่างน้อย 30% ภายในปี 2573 ไม่ใช่เพียงแค่การบรรลุเป้าหมายเชิงตัวเลขเท่านั้น แต่จะต้องมีประสิทธิภาพ มีการบริหารจัดการที่เป็นธรรม เคารพสิทธิของชนพื้นเมืองและชุมชนท้องถิ่น อีกทั้งยังต้องจัดการกับกิจกรรมที่เป็นภัยซึ่งเป็นสาเหตุของการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพด้วย
สำหรับชุมชนชายฝั่ง ความล้มเหลวของรัฐบาลไม่ใช่เรื่องนามธรรม ชุมชนชายฝั่งในอำเภอจะนะ จ.สงขลา คัดค้านโครงการนิคมอุตสาหกรรมที่พวกเขาไม่ได้เลือก พร้อมร่วมกันก่อตั้งเขตทะเลบ้านที่ชุมชนเป็นผู้กำหนดกติกาการทำประมงร่วมกัน ร่วมฟื้นฟูความหลากหลายทางชีวภาพผ่าน “บ้านปลา” แบบดั้งเดิม และปกป้องน่านน้ำในท้องถิ่น อย่างไรก็ตาม การทำพื้นที่อนุรักษ์ที่นำโดยชุมชนเหล่านี้มักขาดการรับรองทางกฎหมายอย่างเป็นทางการ และอาจถูกทำลายด้วยสัมปทานขนาดใหญ่ของรัฐ
ในชิลี มีกรอบกฎหมายที่รับรองการดูแลรักษาพื้นที่ทางทะเลและชายฝั่งของชนพื้นเมือง แต่การดำเนินการที่อ่อนแอและล่าช้าทำให้ชุมชนต้องเผชิญกับแรงกดดันจากอุตสาหกรรมอย่างต่อเนื่อง กรณีเหล่านี้เผยให้เห็นความอยุติธรรมที่ชาวประมงขนาดเล็ก ชนพื้นเมือง และชุมชนท้องถิ่นมักต้องเผชิญ
ทั้งนี้ ที่ผ่านมา นักปกป้องสิ่งแวดล้อมจำนวนมากกลับกลายเป็นคนนอกในระบบนิเวศที่บรรพบุรุษของพวกเขาดูแลและปกป้องมาหลายชั่วอายุคน หรือถูกลดบทบาทให้เป็นเพียงผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในโครงการพัฒนาหรืออนุรักษ์ที่คนอื่นคิดและกำหนดไว้แล้ว หรือที่แย่กว่านั้น คือไม่ได้รับการยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งด้วยซ้ำ
การออกแบบนโยบายอนุรักษ์แบบบนลงล่างจึงอาจไปจำกัดไม่ให้ชุมชนการเข้าถึงพื้นที่ทะเลชายฝั่งที่พวกเขาเคยพึ่งพาได้ตามปกติ แต่ในทางกลับกันกลับได้แก้ไขปัญหาที่อุตสาหกรรมก่อให้เกิดการทำลายล้าง ดังนั้น การปกป้องระบบนิเวศทางทะเลและชายฝั่งที่เราทุกคนพึ่งพาอาศัยอยู่นั้น ต้องการมากกว่าแค่การมีส่วนร่วม แต่รัฐบาลต้องรับรองสิทธิทางกฎหมายตามธรรมเนียมชุมชน สิทธิในการครอบครอง และการขยายโครงการอนุรักษ์ที่นำโดยชุมชน ควบคู่ไปกับการสนับสนุนการดูแลพื้นที่คุ้มครองและอนุรักษ์ที่นำโดยชุมชน และการบริหารจัดการพื้นที่ร่วมกันกับภาคส่วนอื่น ๆ

การประชุมกันใน CBD COP17 การเจรจาเรื่องการคุ้มครองทางทะเลต้องก้าวไปไกลกว่าแค่การกำหนดขอบเขตของมหาสมุทรให้เป็นพื้นที่คุ้มครอง เพราะระบบนิเวศทางทะเลไม่มีอาณาเขตที่ตายตัว ทั้งป่าชายเลน แนวหญ้าทะเล แนวปะการัง เส้นทางการอพยพของสัตว์ และทะเลหลวง ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศทางทะเลในมหาสมุทร การคุ้มครองเฉพาะพื้นที่เล็ก ๆ แยกออกจากกัน แต่ยังมีน่านน้ำโดยรอบที่ยังคงเผชิญกับมลพิษ การประมงทำลายล้าง หรือการขุดเอาทรัพยากรอย่างไม่เหมาะสม จะไม่สามารถหยุดยั้งความล่มสลายของความหลากหลายทางชีวภาพได้
เมื่ออนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเลเกี่ยวกับการอนุรักษ์และใช้ประโยชน์ความหลากหลายทางชีวภาพอย่างยั่งยืนในพื้นที่นอกเขตอำนาจรัฐ (BBNJ) หรือสนธิสัญญามหาสมุทรโลก มีผลบังคับใช้ ก็เป็นการสร้างโอกาสครั้งประวัติศาสตร์ที่จะปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพในทะเลหลวง ดังนั้น การทำงานร่วมกันระหว่างอนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ (CBD) และสนธิสัญญามหาสมุทรโลก สามารถช่วยผลักดันเครือข่ายพื้นที่คุ้มครองที่ต่อเนื่องกัน ตั้งแต่ชายฝั่งไปจนถึงทะเลหลวง แต่การคุ้มครองทางทะเลที่มีประสิทธิภาพไม่ได้ขึ้นอยู่กับเพียงแค่การจัดตั้งพื้นที่คุ้มครองเท่านั้น แต่ยังขึ้นอยู่กับคนที่มีอำนาจในการกำหนดและกำกับดูแลพื้นที่เหล่านั้นด้วย
ชนพื้นเมืองและชุมชนชายฝั่งต้องมีบทบาทสำคัญในการตัดสินใจเรื่องต่าง ๆ ที่ส่งผลกระทบต่อแหล่งน้ำ วิถีชีวิต และวัฒนธรรมที่พวกเขาดูแลรักษามาหลายชั่วอายุคน หลักฐานเชิงประจักษ์แสดงให้เห็นถึงความสามารถปกป้องระบบนิเวศได้จริง ตัวอย่างเช่น พื้นที่อนุรักษ์โดยชุมชน “Kawawana” ในประเทศเซเนกัล ซึ่งผ่านการบริหารจัดการโดยชุมชนมากว่าทศวรรษ สามารถฟื้นฟูระบบนิเวศที่เคยเสื่อมโทรมอย่างหนักให้กลับมาสมบูรณ์อีกครั้ง โดยมีทั้งปลา 20 สายพันธุ์ รวมถึงพะยูน โลมา และจระเข้ กลับเข้ามาอยู่อาศัยในพื้นที่ดังกล่าว
การฟื้นตัวของระบบนิเวศข้างต้นยังช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจการประมงในท้องถิ่นและยกระดับคุณภาพชีวิตของผู้คน นี่จึงไม่ใช่เพียงแค่เรื่องของการปรึกษาหารือกับชุมชนเท่านั้น แต่ยังแสดงให้เห็นถึงความเป็นไปได้ที่เกิดขึ้นเมื่ออำนาจ ความรู้ และการบริหารจัดการของชุมชนได้รับการยอมรับและสนับสนุน
ขณะนี้ รัฐบาลต่าง ๆ สนับสนุนชนพื้นเมืองและชุมชนท้องถิ่นมากขึ้นเรื่อย ๆ เพราะพวกเขาเป็นหุ้นส่วนที่สำคัญในการปกป้องความหลากหลายทางชีวภาพ อย่างไรก็ตามกลับยังคงปฏิเสธที่จะมอบอำนาจที่แท้จริงให้แก่พวกเขาในการควบคุมระบบนิเวศที่พวกเขาดูแลรักษาอยู่ ในการประชุม CBD COP17 ที่กรุงเยเรวานในเดือนตุลาคม การปรึกษาหารือและการมีส่วนร่วมเพียงอย่างเดียวจะไม่เพียงพอ รัฐบาลต้องเคารพสิทธิของชนพื้นเมืองในการกำหนดอนาคตด้วยตนเอง การถือครองที่ดินตามธรรมเนียมประเพณี และหลักการให้ความยินยอมโดยอิสระ ได้รับการแจ้งล่วงหน้า และได้รับข้อมูลครบถ้วน นอกจากนี้ยังต้องยอมรับสิทธิและบทบาทของชุมชนท้องถิ่นและชาวประมงขนาดเล็กอย่างเท่าเทียมกัน โดยการรับประกันการเข้าถึงทรัพยากรชายฝั่งของพวกเขา และให้พวกเขามีอำนาจอย่างแท้จริงต่อการตัดสินใจที่ส่งผลกระทบต่อแหล่งน้ำและวิถีชีวิตของพวกเขา

มหาสมุทรจะไม่ได้รับการคุ้มครองอย่างแท้จริงหากกิจกรรมทำลายล้างยังคงดำเนินต่อไป และการอนุรักษ์ก็จะไม่ยุติธรรมหากผู้คนที่ดูแลรักษาน่านน้ำเหล่านั้นมาหลายชั่วอายุคนถูกผลักไสออกจากกระบวนการตัดสินใจในระดับนโยบาย
CBD COP17 ไม่ควรเป็นเพียงการประชุมที่มีการกล่าวสุนทรพจน์ที่ทะเยอทะยานอีกต่อไป แต่รัฐบาลต้องเพิ่มการปฏิบัติ รวมทั้งคืนอำนาจและทรัพยากรสำหรับการปกป้องมหาสมุทรไปยังผู้คนที่กำลังปกป้องทะเลอยู่แล้ว
รายงานการทบทวนความคืบหน้ากรอบความหลากหลายทางชีวภาพโลกคุนหมิง-มอนทรีออล เผยให้เห็นความล้มเหลวอย่างชัดเจน และส่วนหนึ่งของทางออกนั้นคือ รัฐบาลที่ประชุมกันในกรุงเยเรวานต้องทำให้ความยุติธรรมเกิดขึ้นจริงต่อผู้คนที่พึ่งพาทะเลได้แล้ว
ดร. เอริกา บียูเรบี ซัลเดส หัวหน้าฝ่ายการเมืองของงานด้านความหลากหลายทางชีวภาพระดับโลก กรีนพีซ สากล และ ณิชนันท์ ตัญธนาวิทย์ หัวหน้าโครงการรณรงค์ด้านความเป็นธรรมทางมหาสมุทรระหว่างประเทศของกรีนพีซ


