เจาะลึกหนี้ภูมิอากาศ: ความรับผิดชอบที่หายไปของกลุ่มผู้มีความมั่งคั่งสูง

คำถามที่พบบ่อย (FAQs)

หนี้ภูมิอากาศ (Climate debt) คืออะไร?

หนี้ภูมิอากาศ คือ มูลค่าความเสียหายทางภูมิอากาศที่ประเมินเป็นตัวเงิน ซึ่งมีความเชื่อมโยงกับการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่เกินกว่าสัดส่วนที่เป็นธรรมของงบประมาณคาร์บอน (Carbon Budget) ที่เหลืออยู่ เพื่อควบคุมอุณหภูมิโลกไม่ให้เกิน 1.5°C

รายงานฉบับนี้ประเมินหนี้ภูมิอากาศโดยคำนวณจาก “ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่เกินเกณฑ์” แล้วแปลงมูลค่าความเสียหายที่เกิดขึ้นออกมาเป็นตัวเงิน

“หนี้ภูมิอากาศที่พิจารณาจากความเป็นเจ้าของสินทรัพย์” (Ownership-based climate debt) หมายความว่าอย่างไร?

หมายถึง มูลค่าความเสียหายทางภูมิอากาศที่เชื่อมโยงกับการเป็นเจ้าของสินทรัพย์และการลงทุนที่ปล่อยคาร์บอนสูง (เช่น หุ้น หรือส่วนแบ่งในบริษัท) ซึ่งแตกต่างจากหนี้ที่เกิดจากการบริโภค (ความเสียหายทางภูมิอากาศที่เกิดจากไลฟ์สไตล์การใช้ชีวิต)

พูดให้เข้าใจง่าย ๆ คือ เป็นการตั้งคำถามว่า ใครคือเจ้าของและผู้ที่ได้กำไรจากอุตสาหกรรมและกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่เป็นตัวการขับเคลื่อนการปล่อยก๊าซเรือนกระจก?

ทำไมต้องมุ่งเป้าไปที่กลุ่มคนรวยระดับมหาเศรษฐี (Super Rich)?

เพราะรายงานแสดงให้เห็นชัดเจนว่า หนี้ภูมิอากาศนั้นกระจุกตัวอยู่ตรงยอดพีระมิดของผู้ที่มีความมั่งคั่งที่สุดในโลก

กลุ่มคนที่รวยที่สุดเพียงไม่กี่เปอร์เซ็นต์ (กลุ่มท็อป 0.01% ของโลก หรือผู้ที่มีทรัพย์สินตั้งแต่ประมาณ 38 ล้านดอลลาร์สหรัฐขึ้นไป) มีส่วนเกี่ยวข้องอย่างมากกับการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและหนี้ภูมิอากาศที่เชื่อมโยงกับการเป็นเจ้าของสินทรัพย์ ผลการศึกษาเผยว่า สำหรับกลุ่มผู้มีความมั่งคั่งสูงสุดนี้ ความรับผิดชอบต่อสภาพภูมิอากาศไม่ได้ขึ้นอยู่กับการใช้ชีวิต (การบริโภค) ของพวกเขาเท่านั้น แต่เกิดจากการเป็นเจ้าของสินทรัพย์และการลงทุนในธุรกิจที่ปล่อยคาร์บอนสูง ซึ่งเม็ดเงินจากหนี้ภูมิอากาศของคนกลุ่มนี้มีมูลค่ามหาศาลมากพอที่จะนำมาจัดเก็บภาษี เพื่อเป็นเงินทุนช่วยเหลือด้านภูมิอากาศให้แก่ประเทศกำลังพัฒนาได้อย่างมีนัยสำคัญ

นี่คือการเก็บภาษีจากคนธรรมดาทั่วไปใช่ไหม?

ไม่ใช่

นี่ไม่ใช่การซ้ำเติมด้วยการเก็บภาษีจากคนธรรมดาที่ต้องดิ้นรนกับค่าครองชีพที่สูงขึ้น เผชิญกับภัยพิบัติทางธรรมชาติ หรือระบบโครงสร้างพื้นฐานที่ย่ำแย่อยู่แล้ว แต่เป็นการเก็บภาษีจากความมั่งคั่งระดับสูงสุด (Extreme Wealth) และการลงทุนในธุรกิจที่ปล่อยคาร์บอนสูง เพื่อให้ผู้ที่มีส่วนทำให้เกิดวิกฤตมากที่สุด เข้ามาร่วมจ่ายเงินเพื่อแก้ไขปัญหา

เงินภาษีที่เก็บจากความมั่งคั่งระดับสูงสุดนี้ นำไปทำอะไรได้บ้าง?

สามารถนำไปเป็นเงินทุนสำหรับ:

• พลังงานหมุนเวียน
• การปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Adaptation)
• การเยียวยาความสูญเสียและความเสียหาย (Loss and Damage)
• โครงสร้างพื้นฐานที่ทนทานต่อสภาพอากาศ
• บริการสาธารณะ
• การช่วยเหลือชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากวิกฤตภูมิอากาศมากที่สุด

ฉันจะทำอะไรได้บ้าง?

คุณสามารถร่วมลงชื่อในข้อเรียกร้อง แชร์รายงานฉบับนี้ พูดคุยสื่อสารเรื่องหนี้ภูมิอากาศ และร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการเรียกร้องให้มีการเก็บภาษีความมั่งคั่งระดับสุดโต่ง เพื่อสร้างอนาคตที่สะอาดยิ่งขึ้นและเป็นธรรมกับทุกคน

คำศัพท์และแนวคิดหลักในรายงาน

• หนี้ภูมิอากาศ (Climate debt) 

ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกส่วนเกินของกลุ่มประชากรตามรายได้หรือความมั่งคั่งที่สูงเกินกว่าเกณฑ์ “ส่วนแบ่งที่เป็นธรรม” (Equitable-share Benchmark) คำนวณโดยหาปริมาณการปล่อยก๊าซที่เกินกว่าสัดส่วนเฉลี่ยต่อหัวของงบประมาณคาร์บอนที่เหลืออยู่ แล้วคูณด้วยมูลค่าต้นทุนทางสังคมของคาร์บอน (Social Cost of Carbon)

• การปล่อยก๊าซเรือนกระจกส่วนเกิน (Excess emissions)

ปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของกลุ่มรายได้หรือความมั่งคั่งหนึ่ง ๆ ที่เกินกว่าสัดส่วนเฉลี่ยต่อหัวที่โลกยอมรับได้ เพื่อควบคุมอุณหภูมิไม่ให้เกิน 1.5°C

• ส่วนแบ่งที่เป็นธรรม (Equitable share)

สัดส่วนการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเฉลี่ยต่อคนภายใต้เส้นทางควบคุมอุณหภูมิไม่ให้เกิน 1.5°C หากปล่อยเกินกว่าระดับนี้จะถือเป็น “การปล่อยก๊าซเรือนกระจกส่วนเกิน”

• ต้นทุนทางสังคมของคาร์บอน (Social cost of carbon – SCC)

มูลค่าความเสียหายทางเศรษฐกิจที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจากการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) เพิ่มขึ้นทุก ๆ 1 ตัน รายงานฉบับนี้ใช้อัตรา SCC ที่ 283 ดอลลาร์สหรัฐต่อตันคาร์บอน (tCO₂) (อ้างอิงราคาปี 2020 ตามการศึกษาของ Moore et al., 2024)

• การปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการบริโภค (Consumption-based emissions)

การปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่คำนวณจากพฤติกรรมการบริโภคสินค้าและบริการของบุคคล รวมถึงคาร์บอนที่แฝงมากับสินค้านำเข้า วิธีนี้จะสะท้อนภาพรวมของคาร์บอนฟุตพริ้นท์ทั้งหมดจากไลฟ์สไตล์การใช้ชีวิตของผู้บริโภค

• การปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการเป็นเจ้าของ (Ownership-based emissions)

การปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่คำนวณจากการเป็นเจ้าของสินทรัพย์ทุนของบุคคล เช่น หุ้นในตลาดหลักทรัพย์ หรือหุ้นส่วนในบริษัทเอกชน โดยการปล่อยก๊าซเรือนกระจกทั้งหมดที่เกิดจากสินทรัพย์เหล่านั้นจะถูกนับเป็นความรับผิดชอบของผู้เป็นเจ้าของ ไม่ว่าจะเกี่ยวกับพฤติกรรมการบริโภคส่วนตัวของพวกเขาหรือไม่ก็ตาม

• กลุ่มบุคคลที่มีความมั่งคั่งสูง (High-net-worth individuals – HNWIs)

กลุ่มคนรวยที่มีรายได้และทรัพย์สินอยู่ในระดับท็อป 10% ท็อป 1% ืท็อป 0.1% และท็อป 0.01% ของโลก

• กลุ่มบุคคลที่มีความมั่งคั่งสูงสุด (Ultra-high-net-worth individuals – UHNWIs)

ในรายงานนี้หมายถึง กลุ่มคนรวยที่สุดท็อป 0.01% ของโลก ซึ่งมีเกณฑ์ความมั่งคั่งเริ่มต้นที่ 38 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (คำนวณตามหลักความเท่าเทียมกันของอำนาจซื้อ หรือ Purchasing Power Parity)

• กลุ่มท็อป 0.01%

คิดเป็นประชากรประมาณ 800,000 คนเมื่อเทียบกับประชากรโลกทั้งหมด (หรือประมาณ 556,000 คน หากคำนวณเฉพาะข้อมูลความมั่งคั่งของประชากรวัยผู้ใหญ่)

• หลักการผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย (Polluter-pays principle)

หลักการที่ว่าความรับผิดชอบต่อความเสียหายทางภูมิอากาศ ควรผูกโยงกับความรับผิดชอบในการปล่อยก๊าซเรือนกระจก รายงานใช้หลักการนี้เป็นรากฐานในการคำนวณหนี้ภูมิอากาศกับกลุ่มบุคคลที่มีความมั่งคั่งสูง

• หลักความสามารถในการจ่าย (Ability-to-pay principle)

หลักการที่ว่าผู้ที่มีศักยภาพทางเศรษฐกิจมากกว่า ควรมีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาและเยียวยาความเสียหายทางภูมิอากาศมากกว่า

• ความเปราะบางต่อสภาพภูมิอากาศ (Climate vulnerability)

รายงานฉบับนี้ใช้ดัชนี ND-GAIN Index ในการประเมินความเปราะบางของประเทศต่าง ๆ ต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ รวมถึงความพร้อมและความสามารถในการปรับตัว

• เงินทุนด้านภูมิอากาศ (Climate finance)

เงินทุนที่ใช้สำหรับกิจกรรมการลดการปล่อยก๊าซ (Mitigation) การปรับตัว (Adaptation) รวมถึงการเยียวยาความสูญเสียและความเสียหาย (Loss and Damage) โดยรายงานได้นำหนี้ภูมิอากาศของกลุ่มมหาเศรษฐีมาเปรียบเทียบกับมูลค่าความต้องการเงินทุนด้านภูมิอากาศทั่วโลก